Mua cá giống, tôm giống, ếch giống có một điểm khác hẳn mua heo hay bò: người mua gần như không bao giờ đếm được từng con. Vài nghìn con cá hương trong mấy bao oxy, vài chục nghìn tôm post trong thùng, nếu đổ ra đếm hết thì cá tôm chết trước khi đếm xong. Vì vậy giao dịch dựa vào lòng tin và vào một phương pháp ước lượng, và đó chính là chỗ chiêu đếm khống, khai cỡ sai, trộn cá tạp tìm được kẽ hở.
Tin tốt là người mua không cần đếm hết mới phát hiện được gian lận. Một phương pháp đếm mẫu thống nhất trước, chọn bao ngẫu nhiên, đếm và cân một phần nhỏ là đủ để biết số giao có khớp lời hứa không. Bài này đi qua từng chiêu hay gặp với thuỷ sản giống, cách thống nhất đơn vị tính, cách đếm mẫu ngay tại ao hay tại điểm nhận, và cách ghi lại để đòi bù khi thiếu.
Những chiêu hay gặp với thuỷ sản giống
Các chiêu dưới không phải lúc nào cũng cố ý; có khi do người bán gom cá từ nhiều nơi. Nhưng dù cố ý hay không, người mua đều chịu thiệt nếu không kiểm.
| Chiêu | Cách làm | Hậu quả cho người mua |
|---|---|---|
| Đếm khống theo bao | Bao ghi một số con, thực tế ít hơn đáng kể | Mật độ thả thấp, tính thức ăn sai, thiệt tiền |
| Khai cỡ lớn hơn | Bán theo cỡ lớn nhưng giao cỡ nhỏ, hoặc trộn hai cỡ | Hao hụt khi thả cao, cá nhỏ bị cá lớn lấn |
| Cân cả nước | Bán theo cân nhưng cân lúc cá còn nhiều nước, rổ ướt | Trả tiền cho nước |
| Trộn cá tạp, cá lạ | Lẫn loài khác rẻ hơn, hoặc cá dữ vào bao cá giống | Sai đối tượng nuôi, cá dữ ăn cá giống trong ao |
| Trộn đực cái khi hứa đơn tính | Bán cá rô phi hứa đơn tính đực, thực tế lẫn nhiều cá cái | Cá sinh sản tự do trong ao, chậm lớn, đàn loạn cỡ |
| Lẫn con yếu, con dị hình | Gom cá đáy bể, cá còi để đủ số | Tỷ lệ sống thấp sau khi thả |
Với tôm giống, chất lượng tôm như sức khoẻ, mầm bệnh cần kiểm bằng phương pháp kỹ thuật và giấy kiểm dịch, phần đó thuộc về kỹ thuật chọn giống. Bài này chỉ bàn chuyện số lượng, cỡ và loài, những thứ người mua tự kiểm được ngay khi nhận.
Thống nhất đơn vị tính trước khi nói giá
Thuỷ sản giống được bán theo nhiều đơn vị: theo con, theo nghìn con, theo kg với quy ước số con trên mỗi kg, theo bao với số con ước tính, theo "chén" hay "ly" đong ở một số nơi. Mỗi đơn vị có một chỗ dễ bị lệch riêng. Vì vậy câu đầu tiên khi hỏi mua không nên là "bao nhiêu tiền" mà là "bán theo đơn vị nào, đếm hoặc cân ra sao".
Bán theo con thì phải thống nhất cách đếm mẫu; bán theo kg thì phải thống nhất cân lúc nào, ráo nước đến mức nào, cỡ được tính bằng số con mỗi kg. Ví dụ giả định: hai người bán cùng báo giá cá giống "cỡ năm mươi con một ký", nhưng một người cân cá còn ướt sũng trong rổ, người kia để ráo vài chục giây. Số tiền trên giấy giống nhau, số cá nhận về có thể chênh nhau đáng kể.
Ghi lại thoả thuận bằng tin nhắn: loài, cỡ (số con mỗi kg hoặc chiều dài), đơn vị tính, cách đếm hoặc cân, tỷ lệ hao hụt chấp nhận được khi vận chuyển, và cách xử lý nếu đếm mẫu ra thiếu. Bước này mất năm phút nhưng là nền cho mọi cuộc đòi bù về sau.
Đếm mẫu khi nhận: quy trình làm được tại bờ ao
Quy trình dưới áp dụng cho cá hương, cá giống, ếch giống giao trong bao oxy; với tôm post, nguyên lý giống nhau nhưng mẫu nhỏ hơn và đếm trong chậu trắng. Làm nhanh, giữ cá trong nước suốt quá trình, có hai bên chứng kiến.
- Trước khi mở bao, quay video toàn bộ số bao nhận, đếm số bao khớp với thoả thuận.
- Chọn ngẫu nhiên vài bao để kiểm, do bên mua chọn, không để bên bán đưa bao. Với đơn nhiều bao, chọn ít nhất hai ba bao ở những vị trí khác nhau trên xe.
- Nếu bán theo con mỗi bao: đổ một bao chọn ra thau lớn có nước, dùng vợt múc từng mẻ nhỏ sang thau thứ hai, đếm từng mẻ. Đếm hết một bao là cách chắc nhất.
- Nếu bán theo kg: vớt cá trong một mẻ, để ráo theo cách đã thống nhất, cân, rồi đếm số con trong mẻ đó. Chia số con cho số kg để ra số con mỗi kg, so với cỡ đã thoả thuận.
- Ghi kết quả từng bao lên giấy và đọc to cho video. So với số cam kết: lệch ít trong mức hao hụt đã thoả thuận thì chấp nhận; lệch nhiều thì tính theo tỷ lệ cho toàn bộ lô.
- Trong lúc đếm, để ý những con khác loài, khác hình dạng rõ rệt. Vớt riêng, chụp ảnh đặt cạnh cá giống đúng loại.
- Thả cá đã đếm vào ao hoặc bể đã chuẩn bị ngay, không để quá lâu trong thau.
Ví dụ giả định cách tính bù: đơn hàng mười bao, mỗi bao cam kết một nghìn con. Đếm kỹ hai bao ra trung bình tám trăm năm mươi con. Nếu hai bên đã thoả thuận tính theo tỷ lệ, lô hàng thiếu ước tính mười lăm phần trăm, người bán bù tiền hoặc bù cá tương ứng.
Trộn cá tạp, cá dữ: vì sao nguy hiểm hơn đếm thiếu
Thiệt hại kéo dài cả vụ. Đếm thiếu chỉ mất phần tiền thiếu; còn vài con cá dữ lẫn vào bao cá giống nhỏ có thể ăn dần cá giống suốt nhiều tuần, đến khi tát ao mới biết. Ở ao nuôi ghép, một loài lạ chiếm thức ăn, cạnh tranh chỗ ở cũng làm cả ao kém.
Khó phát hiện khi cá còn nhỏ. Ở cỡ cá hương, cá giống, nhiều loài trông na ná nhau với mắt người không quen. Người mua thường chỉ phát hiện khi cá lớn lên. Vì vậy, nếu mua loài mình chưa quen, nên hỏi người nuôi lâu năm trong vùng đi nhận cùng hoặc xin người bán cho mẫu cá đúng loại để so.
Có khi là "rác" của bể ương. Bể ương cá giống có thể lẫn cá tạp từ nguồn nước. Người bán làm ăn tử tế lọc kỹ trước khi xuất; người làm ẩu gom luôn. Dù vô ý, người mua vẫn có quyền đòi bù phần cá không đúng loại.
Ghi vào thoả thuận. Nên có câu: "cá giao đúng loài, không lẫn loài khác; nếu phát hiện lẫn trên một tỷ lệ nhất định khi nhận thì bên bán bù hoặc trừ tiền". Không có câu này, tranh cãi về sau rất khó.
Ếch, lươn, ốc giống: những điểm riêng
Ngoài cá và tôm, nhiều hộ mua ếch, lươn, ốc giống theo phong trào hoặc nuôi phụ. Mỗi loài có kẽ hở riêng trong khâu giao nhận:
- Ếch giống: thường bán theo con hoặc theo kg, cỡ chênh nhiều trong cùng lô; ếch lớn ăn ếch nhỏ nên lẫn cỡ là thiệt hại thật. Đếm mẫu và cân mẫu như cá, chú ý tỷ lệ cỡ.
- Lươn giống: nguồn gốc là câu hỏi lớn nhất. Lươn sinh sản nhân tạo khác lươn bắt ngoài tự nhiên về khả năng thích nghi khi nuôi. Hỏi rõ nguồn và ghi vào thoả thuận; đừng dựa vào lời "lươn giống chuẩn".
- Ốc giống: bán theo kg là phổ biến, phần vỏ và nước dính chiếm tỷ trọng đáng kể; thống nhất cách để ráo trước khi cân.
- Mua theo phong trào: những loài đang được rao nhiều kèm lời hứa bao tiêu cần thêm một lớp thận trọng về đầu ra, ngoài chuyện đếm cho đúng.
Với những loài người trong vùng chưa ai nuôi, nên mua một lô nhỏ trước, vừa thử khả năng nuôi vừa thử độ trung thực của người bán, trước khi đặt lô lớn.
Giao qua xe: giữ quyền đếm khi không có người bán đứng cạnh
Cá giống giao xa thường đi bằng xe khách, xe tải nhỏ, người nhận ở đầu kia không có người bán chứng kiến. Lúc này, video đếm mẫu từ phía người bán trước khi đóng bao có giá trị lớn: xin người bán quay cảnh đếm mẫu một bao bất kỳ, cảnh bơm oxy và buộc bao, có giờ trên máy. Ở đầu nhận, quay lại toàn bộ quá trình đếm mẫu của mình.
Hai video ở hai đầu cho phép tách được hai nguyên nhân thiếu hụt: thiếu từ lúc đóng bao (trách nhiệm người bán) hay chết dọc đường do vận chuyển (tuỳ thoả thuận ai chịu). Đây là điểm người mua cá giống hay bỏ qua: không có video phía người bán thì mọi con số thiếu đều bị đổ cho đường xa.
Một điều nữa: nên giữ lại một phần tiền tới khi đếm xong ở đầu nhận. Người bán quen làm ăn xa thường chấp nhận, vì họ cũng biết người mua ở xa chịu rủi ro nhiều hơn.
Ví dụ một lần nhận cá ghép cho ao mới, ghi chép từng bước
Ví dụ giả định để thấy một lần nhận hàng có kiểm trông thế nào trên giấy. Một hộ mua cá giống ghép ba loài thả ao mới, thoả thuận bán theo kg với cỡ quy ước, hao hụt vận chuyển chấp nhận một tỷ lệ nhỏ, cá lạ lẫn vào thì trừ.
| Việc | Kết quả ghi lại | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đếm số bao khi xe tới | Đủ số bao như thoả thuận | Video toàn cảnh xe và các bao |
| Chọn ngẫu nhiên hai bao mỗi loài | Người mua chọn, người giao đứng cạnh | Bao ở giữa và cuối xe |
| Cân mẫu loài thứ nhất sau khi để ráo | Số con mỗi kg khớp cỡ quy ước | Chấp nhận |
| Cân mẫu loài thứ hai | Số con mỗi kg nhiều hơn quy ước, tức cá nhỏ hơn | Ghi chênh lệch, chụp ảnh mẫu |
| Soi loài trong mẫu | Vài con khác loài lẫn trong bao loài thứ ba | Vớt riêng, chụp cạnh cá đúng loại |
| Đếm cá chết trong bao | Dưới mức hao hụt đã thoả thuận | Không tính bù |
| Nhắn tổng hợp cho người bán | Một loài nhỏ hơn cỡ, một loài lẫn cá lạ, kèm ảnh và video | Đề nghị tính lại theo tỷ lệ |
Điểm đáng chú ý là cả buổi nhận hàng không đếm hết con nào, vậy mà vẫn có đủ số liệu để nói chuyện bù trừ. Người bán nhận tin nhắn có số liệu cụ thể thường trả lời bằng một con số bù, thay vì cãi chung chung.
Nếu cá giống đã thả xuống ao rồi mới nhắn, mọi con số chỉ còn là lời kể. Vì vậy việc ghi chép phải xong trước khi thả, kể cả khi đã muộn và người giao vội đi.
Câu hỏi thường gặp
Đếm mẫu vài bao có công bằng với người bán không?
Công bằng nếu bao được chọn ngẫu nhiên, đếm có hai bên chứng kiến và đã thống nhất từ trước. Người bán cũng được lợi vì có cơ sở rõ ràng khi người mua phàn nàn sau này, thay vì cãi nhau bằng cảm giác.
Cá chết trong bao khi nhận có tính vào số đếm không?
Tuỳ thoả thuận. Thường người mua chỉ tính con sống khi nhận, còn tỷ lệ chết vận chuyển chia thế nào thì ghi từ trước. Đếm riêng con chết, quay video, để còn đối chiếu với điều đã thoả thuận.
Mua cá rô phi đơn tính về thấy lẫn cá cái, đòi được không?
Cá đơn tính được sản xuất bằng kỹ thuật chuyển giới tính và thực tế luôn có một tỷ lệ cá cái nhất định. Người bán thường cam kết một tỷ lệ đực tối thiểu. Đòi được hay không phụ thuộc vào tỷ lệ đã cam kết và cách kiểm khi cá đủ lớn.
Tôm post rất nhỏ, đếm mẫu thế nào cho chính xác?
Thường dùng ly, chén hoặc muỗng múc mẫu từ thùng đã khuấy đều, đổ vào chậu trắng, đếm từng con trong mẫu rồi nhân theo thể tích. Lấy nhiều mẫu ở nhiều điểm và lấy trung bình. Thống nhất dụng cụ và cách khuấy với người bán từ trước.
Bao cá ghi số con nhưng người bán không cho mở trước khi trả tiền, có nên mua?
Hàng sống không mở được lâu, nhưng mở một bao để đếm mẫu có hai bên chứng kiến là việc làm được và phổ biến. Người bán từ chối hoàn toàn mọi cách kiểm thì bạn đang mua theo lời nói, nên giữ lại một phần tiền hoặc cân nhắc nguồn khác.
Phát hiện cá dữ lẫn trong ao sau một tháng, còn đòi người bán được không?
Khó, vì sau một tháng người bán sẽ cho rằng cá vào từ nguồn nước của bạn. Nếu lúc nhận bạn đã vớt được con lạ, chụp ảnh và nhắn cho người bán ngay, bạn có cơ sở nói chuyện. Đó là lý do nên soi kỹ khi đếm mẫu.