Trong các phong trào con giống, kế hoạch phổ biến nhất của người mới vào không phải nuôi để bán thịt mà là mua một đàn bố mẹ, nhân ra rồi bán con giống cho người khác. Kế hoạch này có lãi rất nhanh khi phong trào đang lên, vì giá giống cao gấp nhiều lần giá thịt. Nhưng nó cũng là mô hình sập đầu tiên và sập mạnh nhất, vì toàn bộ thu nhập của nó phụ thuộc vào việc luôn có người đến sau muốn mua giống.
Bài này giải thích vì sao mô hình bán giống cho người khác có cấu trúc giống một cái tháp, phép đếm đơn giản cho thấy tháp đó cạn người nhanh thế nào, những dấu hiệu bạn đang ở tầng dưới của tháp, và nếu đã lỡ vào thì thoát ra thế nào cho đỡ thiệt.
Bán giống cho người khác: lãi đến từ đâu
Một người mua một đàn bố mẹ, cho sinh sản, rồi bán con giống cho người mới với giá cao. Người mới đó lại cho sinh sản và bán cho người mới hơn. Mỗi tầng có lãi khi bán được cho tầng sau. Trong cả chuỗi, không ai cần bán thịt; tiền chảy từ người vào sau lên người vào trước.
Điều này không sai về mặt đạo đức nếu mọi người đều biết rõ. Trong chăn nuôi bình thường cũng có những người chuyên sản xuất giống, bán cho người nuôi thịt. Khác biệt nằm ở chỗ: trong chăn nuôi bình thường, người mua giống cuối cùng nuôi để bán sản phẩm cho người tiêu dùng, và chính nhu cầu sản phẩm đó nuôi sống người bán giống. Trong phong trào, phần lớn người mua giống lại mua để tiếp tục bán giống, chuỗi không dẫn tới người tiêu dùng.
Khi chuỗi không có điểm cuối là người tiêu dùng, nó chỉ đứng được chừng nào còn người mới vào. Và số người mới không thể tăng mãi.
Phép đếm tầng: tháp cạn người nhanh thế nào
Ví dụ giả định đơn giản: mỗi hộ mua một đàn, sau một chu kỳ sinh sản bán giống đủ cho bốn hộ mới. Giả định mỗi hộ mới đều mua để tiếp tục bán giống.
| Tầng | Số hộ mới cần ở tầng này | Tổng số hộ đã tham gia |
|---|---|---|
| 1 | 1 | 1 |
| 2 | 4 | 5 |
| 3 | 16 | 21 |
| 4 | 64 | 85 |
| 5 | 256 | 341 |
| 6 | 1.024 | 1.365 |
| 7 | 4.096 | 5.461 |
| 8 | 16.384 | 21.845 |
Chỉ sau tám chu kỳ, cần hơn mười sáu nghìn hộ mới chỉ riêng ở tầng cuối, chưa kể đàn ngày càng lớn ra. Ở một tỉnh, số hộ có điều kiện và có ý muốn nuôi một loài lạ có hạn. Tháp không cần tới tầng tám mới gặp vấn đề; thường từ tầng bốn, năm, việc tìm người mới đã chậm lại rõ rệt, và giá giống bắt đầu giảm.
Phép đếm này giả định mỗi hộ bán được hết. Trên thực tế, khi người mới ít đi, giá giống giảm, những hộ ở tầng gần nhất bắt đầu không bán được, và họ là những người chịu lỗ lớn nhất: mua giống ở giá cao nhất, không còn ai để bán.
Vì sao tầng dưới cùng chịu thiệt nhiều nhất
Người ở tầng dưới cùng là người vào muộn nhất. Họ thường mua giống ở giá cao nhất của chu kỳ, vì giá giống tăng cùng với số người muốn vào. Họ cũng là những người có ít thông tin nhất: đến khi họ nghe về phong trào, câu chuyện đã được kể nhiều lần và được làm tròn nhiều nhất.
Khi người mới không còn đến, tầng dưới cùng có một đàn bố mẹ đắt tiền và những lứa con không bán được làm giống. Lựa chọn còn lại là bán thịt. Nếu thị trường thịt của loài đó nhỏ, như thường thấy với loài phong trào, giá thịt cũng đang giảm vì những tầng khác cùng đổ ra bán. Kết quả là thu không đủ bù tiền giống, chưa kể chuồng trại.
Người ở các tầng trên, nếu đã bán đủ giống để thu hồi vốn, có thể dừng sớm. Nhưng nhiều người ở tầng giữa không dừng, vì thấy vẫn còn lãi, tiếp tục giữ đàn lớn để bán thêm, rồi kẹt lại cùng tầng dưới khi tháp ngừng lớn.
Dấu hiệu bạn đang ở tầng dưới của tháp
Không ai thấy toàn bộ tháp, nhưng có những dấu hiệu cho biết bạn đang ở gần đáy.
- Người bán giống cho bạn cũng mới vào nghề, chỉ vài chu kỳ trước.
- Kế hoạch thu hồi vốn của bạn dựa phần lớn vào bán giống, rất ít vào bán sản phẩm cuối.
- Bạn được khuyên giữ hết con cái để nhân đàn, không bán thịt, "vì bán giống lãi hơn".
- Giá giống bạn mua cao hơn nhiều so với giá vài tháng trước.
- Trong vùng, người ta nói về loài này nhiều, nhiều hộ mới vào cùng lúc.
- Khi hỏi ai sẽ mua giống của bạn, câu trả lời là "lo gì, người cần nhiều lắm" chứ không phải tên người cụ thể.
- Người bán giống hứa sẽ "mua lại giống" cho bạn, tức là chính họ cũng cần tìm người mới để bán tiếp.
Gặp từ ba dấu hiệu trở lên, hãy giả định bạn đang ở gần đáy và tính toán theo giả định đó: nếu không bán được con giống nào, chỉ bán thịt, bạn lỗ bao nhiêu. Con số đó là rủi ro thật bạn đang nhận.
Ba người trong một phong trào (ví dụ giả định)
Ông Bảy vào nghề khi loài này mới được vài hộ trong tỉnh nuôi. Ông mua một đàn nhỏ với giá chỉ hơn giá thịt một chút, nuôi được hai năm, bán thịt cho vài quán quen. Khi phong trào nổi lên, người tới hỏi mua giống liên tục; ông bán giống trong một năm, thu về gấp nhiều lần tiền vốn, rồi giảm đàn về mức vừa với mấy quán quen.
Anh Đức nghe chuyện ông Bảy, mua đàn bố mẹ ở giá cao hơn nhiều, xây chuồng lớn. Năm đầu anh bán được giống cho vài hộ trong xã, thu hồi được khoảng một nửa vốn. Thấy còn người hỏi, anh giữ hết con cái để nhân đàn, chờ bán tiếp. Năm thứ hai, người hỏi thưa dần, giá giống giảm còn một phần nhỏ so với lúc anh mua. Anh còn một đàn lớn, chuồng lớn, và chưa thu đủ vốn.
Chị Mai mua giống từ anh Đức vào cuối năm đầu, đúng lúc giá cao nhất, với kế hoạch y hệt: nhân đàn để bán giống. Tới khi đàn của chị sinh lứa đầu, gần như không còn ai mua giống. Chị chỉ bán được thịt, giá thịt cũng đang giảm vì nhiều hộ cùng bán. Tiền thu không đủ bù một phần nhỏ tiền giống.
Ba người, cùng một loài, cùng một kỹ thuật nuôi, ba kết cục khác nhau. Khác biệt không nằm ở tay nghề mà ở thời điểm vào và việc có dừng đúng lúc hay không. Ông Bảy có lãi vì có đầu ra thịt riêng từ trước và biết dừng. Anh Đức kẹt vì không dừng. Chị Mai thiệt nhất vì vào ở tầng cuối.
Một cách nhìn khác: nhân giống để phục vụ người nuôi thịt
Không phải mọi việc nhân giống đều là phong trào. Ở một nghề chăn nuôi đã ổn định, cơ sở nhân giống phục vụ những người nuôi thịt; số lượng giống bán ra phụ thuộc vào số người nuôi thịt cần thay đàn mỗi vụ. Đó là một thị trường bền, có quy mô xác định được.
Câu hỏi để phân biệt là: ai là khách hàng của con giống bạn sẽ bán? Nếu là những người nuôi để bán thịt cho người tiêu dùng, và bạn ước được họ cần bao nhiêu con mỗi năm, bạn đang làm nghề sản xuất giống. Nếu khách hàng là những người mua để tiếp tục bán giống, bạn đang ở trong tháp.
Một người sản xuất giống bền vững thường bán cả sản phẩm cuối, biết rõ giá thịt, và giá giống của họ chỉ cao hơn giá trị thịt một khoản hợp lý cho khả năng sinh sản. Đó là chuẩn để so khi bạn được mời mua đàn bố mẹ.
Câu hỏi trước khi mua đàn bố mẹ để nhân giống
Nếu bạn vẫn cân nhắc mua đàn bố mẹ, trả lời được các câu dưới đây bằng con số và tên người cụ thể trước khi xuống tiền.
- Ai sẽ mua giống của mình, kể tên ít nhất vài hộ đã hứa, và họ mua để nuôi thịt hay để bán giống tiếp?
- Nếu không bán được con giống nào, chỉ bán thịt, mình lỗ bao nhiêu? Gia đình có chịu được không?
- Giá đàn bố mẹ hiện tại gấp bao nhiêu lần giá trị thịt của chính chúng?
- Trong vùng có bao nhiêu hộ đang nhân giống cùng loài? Ai cũng bán giống thì ai mua?
- Mình có đầu ra thịt riêng, như quán quen, chợ, người thu mua, để dựa vào khi giá giống giảm không?
- Mình sẽ dừng nhân đàn ở mức nào, khi giá giống giảm tới đâu? Viết điểm dừng ra giấy trước khi bắt đầu.
Nếu đã lỡ vào: thoát ra thế nào cho đỡ thiệt
Không có cách nào xoá được khoản tiền đã trả cao. Mục tiêu là không để khoản lỗ đó lớn thêm.
- Dừng mở rộng ngay. Không mua thêm giống, không làm thêm chuồng để chờ giá lên lại.
- Tính lại bằng giá thịt. Với đàn hiện có, nuôi tiếp mỗi tháng tốn bao nhiêu, bán thịt được bao nhiêu. Nếu nuôi tiếp chỉ tốn thêm, cân nhắc giảm đàn.
- Bán giống khi còn bán được, kể cả giá thấp hơn mình mua. Giá mình đã trả không quyết định giá thị trường; chờ hoà vốn thường dẫn tới lỗ nhiều hơn.
- Tìm đầu ra thịt thật. Nhà hàng, chợ, người quen. Kể cả lượng nhỏ cũng giúp giảm đàn mà có tiền.
- Giữ lại số ít con tốt nhất nếu bạn tin vào một thị trường nhỏ lâu dài, và nuôi ở quy mô vừa với thị trường đó.
- Không bán tháo cho người mới bằng lời hứa như mình từng nghe. Bạn biết rõ rủi ro; đẩy người khác vào cùng rủi ro là kéo dài tháp thêm một tầng.
Câu hỏi thường gặp
Mua giống để bán giống có phải lúc nào cũng thua không?
Không. Người vào sớm và thoát ra kịp có thể có lãi. Vấn đề là không ai biết chắc mình đang ở tầng nào và tháp còn lớn được bao lâu. Ngoài ra, có những người sản xuất giống bền vững phục vụ nghề nuôi thịt ổn định; đó là nghề, không phải phong trào.
Làm sao biết thị trường giống đã bão hoà?
Giá giống ngừng tăng hoặc bắt đầu giảm, người bán giống bắt đầu khuyến mãi, tặng thêm con, kèm thêm lời hứa bao tiêu, và bạn nghe nhiều người nói khó tìm khách. Những tín hiệu này thường xuất hiện trước khi giá sập hẳn.
Đã nhân được nhiều giống mà không bán được thì làm gì?
Chuyển sang bán thịt hoặc sản phẩm cuối, kể cả với giá thấp, để giảm chi phí nuôi. Giữ lại một đàn nhỏ phù hợp với thị trường thịt bạn tìm được. Hỏi thú y về việc chăm sóc đàn khi thay đổi mục đích nuôi.
Có nên bán giống cho người quen khi biết thị trường đang xuống?
Nếu bán, hãy nói thật về tình hình: giá đang giảm, đầu ra thịt ra sao. Bán cho người quen bằng những lời hứa giống như lời bạn từng nghe là đẩy họ vào đúng chỗ bạn đang đứng, và mất luôn mối quan hệ khi sự thật lộ ra.
Mô hình này có liên quan gì tới kinh doanh đa cấp không?
Về cấu trúc, cả hai đều có lãi từ người tham gia sau nhiều hơn từ người tiêu dùng cuối. Còn việc một hoạt động cụ thể có vi phạm quy định về kinh doanh đa cấp hay không thì phải xem xét theo quy định hiện hành, cần hỏi cơ quan có thẩm quyền hoặc luật sư.