Chợ trâu bò là nơi giao dịch nhanh nhất mà cũng dễ hớ nhất với người mới. Phiên chợ thường họp từ tờ mờ sáng và tan trước trưa, giá nói bằng miệng, ít khi có cân, tiền trao tay ngay tại chỗ. Người đi lần đầu nên coi buổi đầu tiên là buổi đi xem, không mang ý định nhất định phải mua, và nếu mua thì đi theo một trình tự cố định: khoanh vài con, hỏi đúng chủ, đo và xem con đi lại, rồi mới ngã giá.
Bài này mô tả một phiên chợ diễn ra thế nào, những ai đứng quanh con bò bạn đang xem, cần chuẩn bị gì ở nhà, hỏi người bán những câu nào và những dấu hiệu nên bỏ đi chỗ khác. Phần chọn bò theo ngoại hình, xem răng đoán tuổi đã có ở các trang kỹ thuật chọn giống; ở đây chỉ nói chuyện giao dịch.
Một phiên chợ trâu bò diễn ra như thế nào
Phần lớn chợ trâu bò ở nông thôn họp theo phiên, có nơi theo ngày âm lịch, có nơi theo thứ trong tuần. Người bán dắt bò tới từ khi trời còn tối, buộc vào cọc hoặc hàng rào theo dãy; xe tải nhỏ của lái chở bò từ xã khác, tỉnh khác tới sau đó một chút. Giao dịch đông nhất thường rơi vào khoảng một hai giờ đầu, vì lái muốn mua xong sớm để kịp chở đi. Tới gần trưa, những con còn lại thường là con kén khách hoặc người bán đang giữ giá.
Quanh một con bò thường có nhiều người hơn bạn nghĩ. Có chủ bò thật sự, có khi là người nhà đứng thay. Có lái, tức người mua đi bán lại, đôi khi chính lái là người đang bán con bò đó. Có cò, người đứng giữa nối hai bên và ăn công. Có người quen của người bán đứng gần để khen. Ban quản lý chợ, nơi có tổ chức, thu phí ra vào và có khi có cán bộ thú y theo dõi. Hiểu ai đang nói với mình là bước đầu để khỏi nghe nhầm người.
Giá ở chợ là giá nói, gần như không có bảng giá. Người bán thường hô cao hơn mức sẵn sàng bán để chừa chỗ cho mặc cả. Bò bán theo con, ước bằng mắt, chỉ một số nơi có cân. Tiền mặt vẫn phổ biến, dù chuyển khoản ngay tại chỗ đã nhiều hơn trước. Chốt xong là dắt bò đi, nên mọi việc kiểm tra phải làm trước khi bắt tay.
Chuẩn bị ở nhà trước ngày đi chợ
Biết mình mua bò để làm gì. Bê nuôi vỗ bán thịt, bò cái tơ để gây đàn và bò đang chửa là ba bài toán khác nhau, chịu ba mức rủi ro khác nhau. Ghi ra giấy loại bò, độ tuổi, khoảng cân nặng muốn mua. Đến chợ mà chưa rõ mục đích thì rất dễ bị thuyết phục mua con "đẹp" nhưng không hợp chuồng, hợp sức nuôi của nhà mình.
Đi một phiên chỉ để xem. Đứng nghe vài cuộc mặc cả, để ý con nào được hỏi nhiều, con nào bị bỏ qua, lái trả bao nhiêu cho loại bò mình định mua. Một buổi sáng như vậy cho bạn khung giá trong đầu tốt hơn mọi lời kể. Ghi lại vào điện thoại: con bò cỡ nào, người ta hô bao nhiêu, chốt khoảng bao nhiêu nếu nghe được.
Rủ người biết nghề đi cùng. Một người hàng xóm đã nuôi bò nhiều năm, không ăn công của bên bán, đáng giá hơn mọi mẹo. Nói rõ trước với người đó là nhờ xem giúp, và nếu có trả công thì trả từ phía bạn để họ đứng về phía bạn.
Hỏi thú y xã về tình hình dịch. Trước ngày đi, gọi hoặc ghé cán bộ thú y, chăn nuôi ở xã để hỏi vùng quanh chợ có đang ghi nhận bệnh truyền nhiễm trên trâu bò hay không. Đang có dịch thì hoãn, không tiếc một phiên.
Mang đồ nghề. Thước dây vải loại dài để đo vòng ngực, dây thừng, giấy bút để viết giấy mua bán, điện thoại sạc đầy để chụp ảnh và quay video, và đã hẹn trước xe chở về. Bò mua xong mà đứng chờ xe giữa trưa nắng là con bò khởi đầu không tốt.
Trình tự mua ở chợ, từ lúc đến tới lúc dắt bò ra
Làm lần lượt, không nhảy bước. Trình tự này để bạn không bị cuốn vào nhịp của người bán.
- Đi một vòng mà không hỏi giá. Nhìn toàn chợ, xem có bao nhiêu con đúng loại mình cần. Hỏi giá ngay con đầu tiên là tự đặt mình vào thế người cần mua.
- Khoanh ba đến bốn con. Có lựa chọn thì mới mặc cả được. Một con duy nhất làm bạn sốt ruột và trả cao.
- Hỏi ai là chủ. Hỏi thẳng "bò này của ai", rồi nói chuyện với đúng người đó. Nếu người đứng cạnh nhận là chủ mà không trả lời được những câu cơ bản về con bò, nhiều khả năng đó là cò hoặc lái.
- Cho dắt đi vài vòng. Xem con bò bước, đứng lên nằm xuống, ăn cỏ khi được đưa. Con bò đứng im một chỗ cả buổi thì bạn không biết nó đi có khập khiễng hay không.
- Đo vòng ngực và dài thân để ước cân nặng, ghi số lại. Người bán thấy bạn đo là biết bạn có chuẩn bị.
- Hỏi nguồn gốc, tiêm phòng, lịch sử phối theo danh sách ở mục dưới.
- Trả giá sau khi đã xem hết các con trong danh sách, không trả giá từng con một khi chưa so.
- Chốt, trả tiền, viết giấy ngay tại chỗ: hai bên ghi tên, ngày, mô tả con bò, số tiền, chữ ký. Chụp ảnh con bò cạnh người bán.
- Nhận dây và đưa lên xe. Từ lúc này rủi ro thuộc về bạn, nên xe phải sẵn sàng.
Những câu nên hỏi người bán ngay tại chợ
Người bán thật thường trả lời trơn tru các câu này vì đó là đời sống hằng ngày của họ. Ấp úng, trả lời lảng hoặc người bên cạnh trả lời thay là thông tin quan trọng không kém câu trả lời.
- Con này nhà nuôi từ nhỏ hay mua về nuôi lại? Nuôi được bao lâu rồi?
- Nhà ở xã nào? Nếu bò từ tỉnh khác chở sang thì có giấy kiểm dịch vận chuyển không?
- Đã tiêm những gì, tiêm khi nào, có sổ hoặc phiếu của thú y không?
- Bò cái thì đã phối chưa, phối lúc nào, phối giống gì, ai phối? Đã đẻ lứa nào chưa?
- Ở nhà cho ăn gì: cỏ cắt, rơm, cám, thức ăn ủ? Thay đổi thức ăn đột ngột dễ làm bò mới về chững lại.
- Vì sao bán? Câu trả lời như cần tiền, đổi giống, nhà neo người đều bình thường; câu trả lời vòng vo thì hỏi thêm.
- Nếu về nhà trong vài ngày đầu bò bỏ ăn, có số nào để liên lạc lại không? Một người bán thật thường không ngại cho cách liên lạc.
Mặc cả và chốt giá theo tập quán chợ
Ở chợ, giá đầu tiên người bán đưa ra hiếm khi là giá cuối. Đừng phản ứng bằng con số quá thấp đến mức người bán cảm thấy bị xúc phạm; trả một mức có lý do, ví dụ dựa trên cân nặng bạn vừa đo và mặt bằng giá bạn ghi được từ phiên trước. Nói lý do của mình ngắn gọn: con hơi gầy, chưa có sổ tiêm, phải thuê xe xa. Lý do cụ thể khiến người bán dễ nhượng hơn lời chê chung chung.
Khi hai bên đã thống nhất và bắt tay, theo lệ chợ là coi như xong. Rút lại sau khi đã bắt tay làm bạn mất uy tín với cả những người đứng xem, mà ở chợ quê thì người ta nhớ mặt rất lâu. Vì thế mọi băn khoăn phải nói ra trước lúc chốt. Nếu cần thời gian đi rút thêm tiền hoặc gọi người nhà, có thể đưa một khoản nhỏ giữ con bò, nói rõ giữ đến mấy giờ và nếu bạn không quay lại thì khoản đó tính sao. Nên viết vài dòng lên giấy và chụp ảnh.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: phí chợ, phí bốc lên xe và công cò nếu có. Hỏi trước ai trả những khoản đó. Số tiền không lớn nhưng cãi nhau sau khi đã chốt thì rất mất vui.
Dấu hiệu nên bỏ đi sang con khác hoặc phiên khác
Không cần chứng minh ai đúng ai sai. Thấy những điều dưới đây thì lựa chọn rẻ nhất là không mua.
| Bạn thấy gì | Vì sao nên dè chừng |
|---|---|
| Nhiều người lạ cùng xúm vào khen và giục chốt | Kiểu dựng không khí để bạn sợ mất con bò; người mua thật hiếm khi đứng khen hàng của người khác |
| Người bán không cho dắt đi, chỉ cho xem đứng | Có thể con bò đau chân, yếu, hoặc vừa được cho ăn uống no căng |
| Bụng căng tròn bất thường dù con bò gầy | Có thể vừa cho uống nhiều nước hoặc ăn no trước khi ra chợ để trông nặng hơn |
| Chảy nước mũi, chảy dãi, có mụn nổi trên da, đi khập khiễng | Không tự kết luận bệnh gì; chỉ cần biết đó không phải con nên mua hôm nay |
| Người bán nói "mua ngay đi, lát lái mua hết" | Áp lực thời gian là công cụ bán hàng; chợ phiên sau vẫn có bò |
| Từ tỉnh khác chở sang mà không có giấy tờ gì | Rủi ro về nguồn gốc và dịch bệnh, có thể gặp rắc rối khi bị kiểm tra trên đường về |
Sau khi về nhà, con bò mới nên được nuôi riêng một thời gian rồi mới nhập đàn, như các hướng dẫn cách ly gia súc mới mua vẫn khuyên. Trong mấy ngày đầu thấy bất thường thì gọi thú y xã sớm, đừng chờ.
Mua trâu ở chợ: vài điểm khác với mua bò
Trâu giống ngày nay ít hơn bò ở phần lớn các chợ, nên lựa chọn hẹp và người bán biết điều đó. Một con trâu cái tơ khoẻ mạnh có khi được hỏi bởi nhiều người cùng lúc, và áp lực chốt nhanh lớn hơn. Đây là lý do càng nên có mốc giá từ trước, hỏi thêm người nuôi trâu trong vùng chứ không chỉ người nuôi bò.
Trâu chịu nóng kém hơn bò, cần chỗ đằm nước hoặc tắm mát. Một con trâu đứng phơi nắng cả buổi ở chợ rồi chở đi xa giữa trưa dễ mệt, bỏ ăn mấy ngày đầu. Khi mua trâu, hẹn xe chở vào sáng sớm hoặc chiều mát, chuẩn bị sẵn chỗ có nước ở nhà. Hỏi người bán con trâu đã quen làm việc kéo cày, kéo xe hay chỉ nuôi lấy thịt, vì tính khí và cách dắt khác nhau.
Trâu bùn bám nhiều nên khó nhìn da, khó đo vòng ngực chính xác. Đề nghị dội nước hoặc gạt bùn một chỗ trước khi xem kỹ và đo. Thời gian mang thai của trâu dài hơn bò, thường quanh mười tháng rưỡi, nên nếu mua trâu cái được nói là "đã phối", phép tính ngày đẻ khác với bò; hỏi ngày phối cụ thể rồi tự tính, đừng nghe ước chừng.
Cuối cùng, giao dịch trâu ở nhiều nơi diễn ra trong làng nhiều hơn ở chợ: người ta biết nhà nào có trâu và giới thiệu nhau. Phiên chợ khi đó là nơi để nghe giá, còn con trâu bạn mua có khi lại nằm ở một chuồng cách chợ mấy cây số.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mua bò ở chợ hay mua tận chuồng nhà dân?
Mỗi nơi có cái lợi riêng. Ở chợ bạn so được nhiều con trong một buổi và có khung giá rõ hơn. Mua tận chuồng thì thấy được điều kiện nuôi, bò mẹ, cách cho ăn, hỏi được hàng xóm. Người mới có thể đi chợ để học giá rồi mua tận chuồng ở chỗ quen biết.
Đi chợ trâu bò lúc mấy giờ là hợp lý?
Đến từ sớm, khi bò mới về đủ và lái chưa mua hết những con đẹp. Tuy vậy đừng vội chốt trong mười phút đầu. Cuối phiên giá có khi mềm hơn vì người bán không muốn dắt về, nhưng con còn lại cũng thường là con kén khách.
Mua bò ở chợ có cần giấy tờ gì không?
Nên có tối thiểu một giấy mua bán viết tay ghi tên hai bên, ngày, mô tả con bò, số tiền và chữ ký. Bò từ tỉnh khác chở tới thì hỏi giấy kiểm dịch vận chuyển. Quy định cụ thể có thể thay đổi, nên hỏi cán bộ thú y xã trước khi đi.
Nếu mua về vài hôm mà bò bỏ ăn thì có đòi lại được không?
Ở chợ, mua bán thường được coi là xong khi đã giao bò. Muốn có cơ hội thương lượng, bạn cần giấy viết tay, ảnh, cách liên lạc người bán và ghi nhận của thú y về tình trạng con bò. Không có những thứ đó thì gần như chỉ còn trông vào thiện chí.
Có nên mang theo người quen biết nghề không?
Nên, nhất là vài lần đầu. Người đi cùng giúp bạn nhìn ra con bò đi lệch, nghe ra người đứng cạnh là cò hay chủ, và giữ bạn bình tĩnh khi bị giục. Nói rõ trước là nhờ đứng về phía bạn, công nếu có do bạn trả.
Một phiên chợ nên mua mấy con?
Lần đầu nên mua ít, một hai con, để học cách mua, cách chở, cách cho con mới quen chuồng. Mua nhiều con cùng lúc từ nhiều người bán khác nhau làm tăng rủi ro mang mầm bệnh từ nhiều nguồn về một chuồng.