Cò trâu bò ở chợ: làm gì, ăn công thế nào và khi nào đứng cả hai phía

Cò trâu bò là người đứng giữa nối người bán với người mua ở chợ hoặc trong làng, và hưởng một khoản công khi thương vụ thành. Cò không xấu tự bản thân: nhiều người cò giỏi biết rõ ai đang cần bán con gì, ước giá nhanh, dàn xếp được những cuộc mặc cả bế tắc. Vấn đề chỉ phát sinh khi bạn không biết người đang nói chuyện với mình là cò, cò đứng về phía ai, và công của cò được tính vào giá theo cách nào.

Bài này giải thích các kiểu ăn công thường gặp, dấu hiệu một người cò đang ăn cả hai đầu hoặc dựng giá, và cách làm việc với cò sao cho sòng phẳng, dù bạn là người mua hay người bán.

Cò làm những việc gì trong một thương vụ

Ở chợ trâu bò, cò thường là người quen chợ, quen làng, biết nhà nào có bò sắp bán, lái nào đang cần mua loại gì. Việc của họ gồm: dẫn người mua tới con bò, giới thiệu người bán, nói giá giữa hai bên, đôi khi giữ tiền hoặc chứng kiến lúc giao tiền, có khi lo cả xe chở. Có người làm cò lâu năm như một nghề, có người chỉ thỉnh thoảng giới thiệu cho người quen để lấy chút công.

Ngoài chợ, cò cũng hoạt động ở làng: người mua từ xa tới, nhờ một người địa phương dẫn đi các nhà có bò. Người dẫn đó biết nhà nào nuôi kỹ, nhà nào hay mua về bán lại, và đó là thông tin có giá trị thật. Với người bán, nhất là người lớn tuổi không quen mặc cả hay không có thời gian đi chợ, nhờ cò bán hộ là cách tiết kiệm công sức.

Vì thế câu hỏi không phải là có nên dùng cò hay không, mà là cò đang làm cho ai. Một người môi giới có thể làm cho người bán, cho người mua, hoặc cho cả hai. Mỗi vị trí kéo theo một kiểu lợi ích khác nhau, và bạn có quyền hỏi thẳng.

Các kiểu ăn công thường gặp

Tập quán từng vùng khác nhau. Bảng này mô tả kiểu tính, không nêu mức cụ thể vì mức công thay đổi theo nơi, theo giá trị con vật và theo quan hệ.

Kiểu thứ ba, ăn chênh, là nguồn gốc của phần lớn tiếng xấu về cò. Bạn không thể ngăn ai ăn chênh, nhưng có thể làm cho nó khó xảy ra bằng cách gặp mặt và nói chuyện trực tiếp với chủ con vật trước khi chốt.

Dấu hiệu cò đứng cả hai phía hoặc đang dựng giá

Một vài dấu hiệu đơn lẻ không chứng minh gì. Gặp nhiều dấu hiệu cùng lúc thì nên chậm lại và hỏi thẳng.

• Cò không cho bạn gặp riêng chủ bò, mọi câu hỏi đều phải qua cò, chủ bò đứng xa hoặc "đi đâu rồi".
• Có người lạ tới hỏi mua đúng con bạn đang xem, trả cao hơn bạn một chút, rồi không thấy họ mua thật. Đây là kiểu dựng người mua giả để bạn tăng giá.
• Cò nói với người bán "khách chỉ trả được chừng này", nói với người mua "chủ không bớt đâu", hai lời không khớp khi bạn hỏi lại chủ.
• Giá cuối được chốt mà bạn chưa bao giờ nghe trực tiếp từ miệng chủ bò.
• Cò cầm tiền thay chủ mà không có chủ chứng kiến, hoặc đề nghị bạn chuyển khoản vào tài khoản của cò.
• Cò giới thiệu nhiều con "của người quen" và mỗi con đều đang có người khác hỏi.

Với người bán, dấu hiệu ngược lại cũng có: cò liên tục nói "giờ giá xuống rồi", "lái không ai mua loại này", rồi dẫn tới đúng một lái trả thấp. Nếu được, tự đi chợ một phiên để nghe giá trước khi giao bò cho cò bán hộ.

Làm việc với cò cho sòng phẳng

Cách làm dưới đây áp dụng được dù bạn là người mua hay người bán. Mục tiêu là để mọi người biết rõ ai được gì, không phải để loại cò ra khỏi cuộc chơi.

1. Hỏi thẳng ngay từ đầu: "Anh làm cho bên nào, công tính thế nào, ai trả?" Người làm nghề đàng hoàng không ngại câu này.
2. Gặp mặt chủ con vật trước khi chốt, nghe giá cuối từ chính chủ, và để chủ nhận tiền.
3. Tách tiền công ra khỏi tiền bò. Trả giá bò cho chủ, trả công cho cò bằng khoản riêng. Hai dòng tiền tách rời thì khó có chuyện ăn chênh.
4. Ghi tên người môi giới vào giấy mua bán với tư cách người chứng kiến. Người làm nghề lâu năm thường không phản đối, vì nó cũng là bằng chứng họ đã hoàn thành việc.
5. Không chuyển khoản vào tài khoản của cò trừ khi chủ bò có mặt và đồng ý rõ ràng, tốt nhất là chủ tự nhắn xác nhận.
6. Người bán nhờ cò bán hộ thì nói rõ giá sàn, thời hạn, và việc cò có được nhận cọc thay hay không.

Người bán: có nên giao bò cho cò bán hộ

Nhà neo người, không có thời gian dắt bò đi chợ, hoặc cần bán một con khó bán, thì nhờ cò là hợp lý. Nhưng giao việc bán là giao luôn quyền nói giá thay mình. Trước khi giao, đi hỏi vài nhà quanh xóm đã bán bò gần đây xem họ bán được khoảng bao nhiêu, hoặc nhờ người quen đo và ước cân nặng để có một mốc. Có mốc rồi mới đặt giá sàn cho cò.

Nên nói rõ: giá dưới mức nào thì phải gọi hỏi lại, công tính kiểu nào, ai lo xe nếu người mua ở xa, tiền về tay ai và lúc nào. Một số người bán chọn cách để cò dẫn khách tới nhà, còn việc mặc cả và nhận tiền vẫn do mình làm. Cách này chậm hơn nhưng không mất quyền quyết định.

Nếu cò đề nghị "để em mua luôn cho nhanh", tức cò chuyển thành người mua đi bán lại, thì đó không còn là môi giới. Lúc này người đối diện bạn là một lái, và lái có lợi khi mua thấp. Không sai, nhưng bạn cần biết mình đang bán cho ai.

Người mua ở xa: nhờ người dẫn đường mà không bị dẫn mũi

Chọn người dẫn qua người quen. Hỏi qua cán bộ thú y, chăn nuôi xã hoặc người bạn tin ở địa phương để được giới thiệu một người dẫn, thay vì nhận lời người đầu tiên chào mời ở cổng chợ.

Xin xem nhiều nhà. Một người dẫn tốt cho bạn xem vài nhà, nói rõ nhà nào nuôi từ nhỏ, nhà nào mua về bán lại. Người dẫn chỉ đưa tới một nhà duy nhất và giục mua là dấu hiệu đáng ngờ.

Thoả thuận công trước khi đi. Công dẫn đường trả theo ngày hay theo con mua được. Trả theo con thì người dẫn có động cơ để bạn mua nhiều; trả theo ngày thì họ ít bị cám dỗ hơn.

Đừng giao tiền cho người dẫn giữ. Mang tiền theo mình, trả trực tiếp cho chủ con vật. Nếu mua nhiều con ở nhiều nhà, viết giấy riêng cho từng nhà.

Một thương vụ qua cò từ đầu đến cuối (ví dụ giả định)

Anh Hưng ở một xã thuộc tỉnh Quảng Trị muốn mua hai con bò cái tơ để gây đàn. Anh tới chợ phiên, được một người đàn ông ngoài năm mươi chào, nói biết nhiều nhà đang có bò cái đẹp. Anh Hưng hỏi luôn: "Chú làm cho bên bán hay bên mua, công tính sao?" Người kia cười, nói thường lấy công bên bán, mỗi con một khoản cố định, còn nếu anh muốn chú đứng về phía anh thì anh trả thêm công dẫn đường.

Anh Hưng chọn trả công dẫn đường theo ngày, nói rõ số tiền. Người dẫn đưa anh tới ba nhà. Ở nhà thứ hai, chủ bò là một bà cụ, nói giá trực tiếp với anh. Anh đo vòng ngực, dài thân, hỏi lịch tiêm, xin xem sổ. Hai bên thống nhất giá, anh trả tiền tận tay bà cụ, người dẫn đường ký làm người chứng kiến vào tờ giấy mua bán. Bà cụ tự đưa công giới thiệu cho người dẫn theo thoả thuận riêng của họ, anh Hưng không cần biết con số.

Con thứ hai anh Hưng mua ở nhà thứ ba. Ở đây có một người đứng cạnh nhận là con rể chủ nhà, nói giá cao hơn mặt bằng anh vừa nghe. Anh xin gặp chủ, chủ đang đi đồng. Anh hẹn chiều quay lại, gặp chủ thật, giá chủ nói thấp hơn lời người "con rể" một khoản. Không ai cãi nhau; anh chỉ làm đúng nguyên tắc nghe giá từ chủ.

Thương vụ này không có gì kịch tính, và đó chính là mục tiêu. Hỏi thẳng vai trò, tách tiền công khỏi tiền bò, gặp chủ trước khi trả tiền là ba việc đủ để giao dịch qua trung gian trở nên bình thường.

Lỡ trả cao qua cò rồi thì làm gì

Có lúc bạn chỉ biết mình đã trả cao sau khi dắt bò về, hàng xóm nghe giá rồi lắc đầu. Trước hết, phân biệt hai chuyện: trả cao do mình không có mốc giá, và trả cao do bị lừa dối, chẳng hạn được nói bò đã phối mà thật ra chưa, hoặc tiền đưa cho cò không tới tay chủ. Chuyện thứ nhất là học phí của người mới, khó đòi lại. Chuyện thứ hai có cơ sở để nói chuyện lại.

Nếu có giấy mua bán, ảnh, tin nhắn ghi lại lời cam kết, hãy liên lạc với chủ bò trước, nói bình tĩnh điều không đúng với thoả thuận. Nhiều người bán ở quê giữ thể diện, sẵn sàng bù một phần nếu thấy mình hoặc người giới thiệu đã nói sai. Nếu không thoả thuận được, có thể nhờ trưởng thôn hoặc tổ hoà giải ở cơ sở. Với số tiền lớn và có dấu hiệu gian dối, hỏi luật sư hoặc người hiểu luật trước khi làm gì thêm.

Và ghi lại bài học: người nào đã giới thiệu, nói những gì, lần sau tránh. Ở chợ quê, tiếng lành đồn xa nhưng tiếng dữ cũng vậy; đừng bêu riếu ai trên mạng xã hội khi chưa rõ đúng sai, vì việc đó có thể khiến bạn thành người bị kiện.

Câu hỏi thường gặp

Trả công cho cò có cần làm giấy không?

Không bắt buộc, nhưng ghi một dòng vào giấy mua bán rằng ai là người giới thiệu và công bao nhiêu, ai trả, sẽ giúp tránh cãi nhau về sau. Với khoản nhỏ, ít nhất hai bên nên nói rõ trước mặt nhau để không ai hiểu khác.

Cò ăn chênh có vi phạm pháp luật không?

Đây là chuyện cần đánh giá theo từng trường hợp, tuỳ có gian dối hay không và thiệt hại thế nào, nên không thể trả lời chung. Về thực tế, phòng ngừa đơn giản hơn nhiều: nghe giá từ chủ, trả tiền tận tay chủ. Khi số tiền lớn và có tranh chấp, hãy hỏi luật sư hoặc người hiểu luật.

Có nên nhờ cò đứng ra cân hộ hoặc ước cân hộ không?

Bạn có thể nghe ước lượng của cò để tham khảo, nhưng nên tự đo bằng thước dây hoặc chứng kiến lúc cân. Người được lợi khi giá cao không nên là người duy nhất nói con bò nặng bao nhiêu.

Lái và cò khác nhau thế nào?

Lái mua đứt con vật rồi bán lại, ăn chênh lệch giữa hai lần mua bán và chịu rủi ro nếu con vật ốm, chết, rớt giá. Cò không mua, chỉ nối hai bên và ăn công. Nhiều người lúc làm lái lúc làm cò, nên hỏi rõ trong thương vụ này họ đóng vai gì.

Người mua giả để dựng giá nhận ra thế nào?

Họ thường xuất hiện đúng lúc bạn đang mặc cả, trả cao hơn bạn một chút, hỏi qua loa mà không xem kỹ con vật, rồi biến mất khi bạn rút lui. Cách đơn giản nhất là bình tĩnh nói: "Vậy anh cứ bán cho người kia", rồi đi xem con khác.

Có nên dùng cùng một người cò quen cho nhiều lần mua?

Có lợi nếu người đó đã chứng tỏ sòng phẳng qua vài lần: họ hiểu bạn cần loại gì, ít mất thời gian. Nhưng thỉnh thoảng vẫn nên tự đi chợ nghe giá để biết mặt bằng chung, vì quen quá thì người ta cũng dễ chủ quan.