Bò chửa được trả giá cao hơn bò cái cùng cân vì người mua trả luôn cho con bê trong bụng và cho mấy tháng chờ phối, chờ đậu thai. Phần tiền trả thêm đó chỉ có ý nghĩa nếu con bò thật sự đang chửa và chửa khoảng đúng thời gian người bán nói. Ở chợ hay khi mua qua lái, lời "bò đã phối, chửa ba tháng rồi" gần như không ai kiểm được bằng mắt thường.
Cách an toàn là coi "bao chửa" như một điều kiện của giao dịch: ghi rõ ra giấy, thống nhất ai khám thai, khám khi nào, và nếu kết quả không đúng thì xử lý ra sao. Bài này đi qua từng điều đó, từ lúc nghe lời rao tới lúc con bê ra đời. Phần chọn bò cái theo khung, bầu vú đã có ở các bài chọn giống; ở đây chỉ bàn chuyện mua bán.
Vì sao bò chửa là món hàng dễ cãi nhau nhất ở chợ
Với phần lớn con giống, người mua nhìn thấy thứ mình mua: con bò gầy hay béo, đi đứng thế nào. Với bò chửa, thứ quan trọng nhất lại nằm trong bụng và chưa ai thấy. Bò mới đậu thai một hai tháng gần như không có dấu hiệu bên ngoài; bụng to ở tháng thứ năm thứ sáu cũng có thể chỉ là bụng to vì ăn nhiều cỏ thô. Người bán có khi thật lòng tin bò đã đậu vì sau lần phối không thấy lên giống lại, nhưng không lên giống chưa chắc là đậu thai.
Chênh lệch giá giữa bò chửa và bò chưa chửa đủ lớn để tạo ra động cơ nói thêm. Nếu mua qua lái, chuỗi thông tin còn dài hơn: chủ cũ nói với lái, lái nói với bạn, mỗi người có thể thêm một chút cho dễ bán. Rồi tới lúc phát hiện bò không chửa thì con bò đã qua tay nhiều người, không ai muốn nhận phần sai về mình.
Thời gian cũng làm mọi thứ khó hơn. Bò mang thai khoảng chín tháng mười ngày, tức quanh 280 ngày, nên có khi phải bốn năm tháng sau khi mua bạn mới thấy rõ lời nói có đúng không. Lúc đó giấy tờ đã thất lạc, người bán đổi số điện thoại, và câu chuyện thành lời người này nói người kia. Vì vậy mọi thứ phải chốt trước khi trả hết tiền.
Hỏi gì về lần phối trước khi bàn giá
Lần phối là mảnh thông tin quan trọng nhất. Người bán thật thường nhớ khá rõ, vì phối giống tốn tiền và công.
- Phối ngày nào? Ghi ngày cụ thể, không ghi "đầu tháng trước".
- Phối bằng gì: thụ tinh nhân tạo hay cho nhảy trực tiếp? Nếu thụ tinh nhân tạo, ai phối, có phiếu phối hoặc ghi chép của dẫn tinh viên không?
- Tinh giống gì hoặc bò đực giống gì? Điều này quyết định con bê ra đời là bê lai gì, ảnh hưởng tới giá trị của nó.
- Sau lần phối đó bò có lên giống lại không? Đã có ai khám thai chưa, khám lúc nào, ai khám, kết quả thế nào?
- Bò đã đẻ mấy lứa? Lứa trước đẻ dễ hay phải can thiệp? Có lần nào sẩy thai không?
- Nếu mua qua lái: lái mua con bò này từ ai, ở đâu, lái có trực tiếp nghe chủ cũ nói về lần phối không, có giấy tờ gì từ chủ cũ không?
Có ngày phối thì bạn tự tính được ngày đẻ dự kiến bằng cách cộng khoảng 280 ngày, cho phép lệch vài ngày mỗi phía. Nếu lời kể "chửa ba tháng" không khớp với ngày phối người bán đưa ra, đó là chỗ cần hỏi lại.
Khám thai: nhờ ai, khi nào và ai trả tiền
Cách đáng tin để biết bò có chửa hay không là nhờ người có chuyên môn khám: cán bộ thú y, dẫn tinh viên có kinh nghiệm, hoặc nơi có máy siêu âm cho gia súc. Từ khoảng hai tháng sau phối, người có tay nghề khám qua trực tràng thường xác định được; siêu âm có thể phát hiện sớm hơn. Bạn không nên tự làm việc này, cũng không nên tin những mẹo dân gian như ấn bụng hay nhìn lông để đoán.
Lý tưởng nhất là khám trước khi trả tiền: hẹn người bán, mời người khám tới chuồng hoặc tới chợ nếu có điều kiện. Người bán chắc chắn về con bò của mình thường không từ chối, nhất là khi bạn trả tiền công khám. Nếu không khám trước được, thoả thuận khám trong một thời hạn ngắn sau khi mua và giữ lại một phần tiền tới khi có kết quả.
Thống nhất trước người khám là ai. Người do người bán giới thiệu thì bạn có thể e ngại thiên vị; người do bạn mời thì người bán có thể không tin. Một cán bộ thú y xã hoặc một dẫn tinh viên mà cả hai bên đều biết là lựa chọn dễ chấp nhận nhất. Tiền công khám thường do người mua trả, vì người mua là người cần biết, nhưng cũng có thể thoả thuận: nếu kết quả không chửa, người bán chịu tiền khám.
Các điều nên ghi trong giấy mua bán bò chửa
Đây là danh mục nội dung, không phải mẫu văn bản pháp lý. Viết tay, hai bên ký, mỗi bên giữ một bản hoặc chụp ảnh.
| Mục | Ghi gì | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Mô tả con bò | Màu lông, đặc điểm dễ nhận, số tai nếu có, ảnh chụp kèm | Tránh nhầm con, nhất là khi mua qua lái nhiều con |
| Lần phối | Ngày phối, phương pháp, giống tinh hoặc đực giống, người phối | Căn cứ tính ngày đẻ và đối chiếu kết quả khám |
| Tình trạng chửa người bán cam kết | Ví dụ: đang chửa, khoảng mấy tháng tính tới ngày bán | Đây là nội dung "bao chửa" |
| Cách kiểm | Ai khám, khám trong bao nhiêu ngày kể từ ngày nhận bò | Có thời hạn thì hai bên không kéo dài vô tận |
| Nếu không chửa | Trả lại bò và hoàn tiền, hoặc bù phần chênh lệch đã thoả thuận | Chọn trước để khỏi cãi lúc có kết quả |
| Phần tiền giữ lại | Số tiền giữ, giữ tới khi nào, trả theo cách nào | Đòn bẩy để thoả thuận được thực hiện |
| Sẩy thai sau khi nhận | Ai chịu trong khoảng thời gian nào | Phân rõ rủi ro trong chuồng của người mua |
| Chữ ký | Hai bên, người chứng kiến nếu có, ngày | Bằng chứng tối thiểu |
Phần "nếu không chửa" nên được tính bằng một con số hoặc một cách tính hai bên hiểu như nhau, chẳng hạn chênh lệch giữa giá đã trả và giá một con bò cái cùng cân chưa chửa ở thời điểm mua. Các con số cụ thể phụ thuộc thị trường địa phương, hai bên tự thống nhất.
Giữ lại phần tiền nào và giữ bao lâu
Giữ phần tương ứng với "giá trị chửa". Nếu bạn ước phần trả thêm cho việc bò đang chửa là một khoản nào đó, giữ lại khoảng đó cho tới khi có kết quả khám. Phần còn lại là giá con bò cái, trả ngay khi nhận bò.
Giữ ngắn, có hẹn rõ. Thời hạn giữ tiền nên vừa đủ để mời người khám, thường tính bằng ngày hoặc vài tuần, không phải tới lúc đẻ. Người bán chấp nhận giữ tiền ngắn hạn dễ hơn nhiều so với chờ mấy tháng.
Ghi việc giữ tiền vào giấy. Số tiền, ngày hẹn, điều kiện trả. Không ghi thì người bán có quyền coi khoản đó là nợ bạn chưa trả.
Mua qua lái thì giữ tiền với lái. Lái là người bán với bạn. Lái muốn giữ tiền với chủ cũ là chuyện giữa họ. Đừng đồng ý trả đủ cho lái để "lái tự lo với chủ cũ", vì khi có chuyện bạn chỉ còn trông vào lái.
Người bán không đồng ý giữ tiền thì sao. Có thể họ có lý do: cần tiền ngay, hoặc đã gặp người mua giữ tiền rồi không trả. Lúc đó bạn chọn giữa khám trước rồi trả đủ, hoặc mua với giá bò cái thường, coi việc chửa là phần thưởng nếu có.
Khi kết quả không như lời nói
Người khám nói bò không chửa, hoặc chửa ít tháng hơn nhiều so với lời bán. Bước đầu tiên là báo ngay cho người bán, kèm tên người khám và thời điểm khám, đừng để qua nhiều ngày. Nếu hai bên đã ghi điều khoản "nếu không chửa", chỉ cần làm theo. Nếu chưa ghi, thương lượng dựa trên những gì đã nói lúc mua, tin nhắn, người chứng kiến.
Chửa ít tháng hơn lời nói không phải lúc nào cũng là lừa. Có khi lần phối người bán nhớ không đậu, con bò đậu ở một lần phối sau mà người bán không để ý. Trường hợp này hợp lý là bàn lại phần giá theo thời gian chờ đẻ thêm, không nhất thiết trả lại bò.
Nếu bò không chửa và người bán từ chối mọi điều đã cam kết, có thể nhờ trưởng thôn, tổ hoà giải ở cơ sở. Khi giá trị lớn, hỏi luật sư hoặc người hiểu luật về hướng giải quyết theo quy định hiện hành. Giữ lại mọi giấy tờ, ảnh, tin nhắn, ghi nhận của người khám. Đừng tự ý dắt bò trả lại nhà người bán khi chưa thoả thuận, vì nếu con bò gặp chuyện trên đường hoặc ở đó, việc ai chịu sẽ càng rối.
Mua bò chửa qua lái: chuỗi lời nói dài hơn, giấy tờ phải theo kịp
Khi mua tận chuồng, người nói về lần phối là người đã trực tiếp dắt bò đi phối hoặc gọi dẫn tinh viên tới. Khi mua qua lái, lời đó đã đi qua ít nhất một khâu. Lái có thể chỉ nghe chủ cũ kể vội lúc mua, cũng có thể lái mua bò cái thường rồi đoán là có chửa vì bụng to. Không ai cố ý nói sai, nhưng thông tin đã mất độ chính xác trên đường đi.
Vì thế khi mua bò chửa từ lái, hãy hỏi: lái có số liên lạc của chủ cũ không, có chép lại ngày phối và tên người phối không. Nếu thụ tinh nhân tạo, dẫn tinh viên thường có ghi chép riêng về các lần phối họ làm; một cuộc gọi tới người đó có giá trị hơn nhiều lời đảm bảo. Lái không cung cấp được thông tin gốc thì bạn nên trả giá như bò cái thường, hoặc chỉ mua sau khi đã khám thai.
Một tình huống hay gặp: lái chở nhiều bò cái tới, nói "con nào cũng đã phối". Lời nói gộp như vậy gần như vô nghĩa. Yêu cầu thông tin riêng cho từng con, ghi riêng từng con vào giấy, kèm ảnh. Nếu lái nói chỉ biết chung chung, hãy coi đó là câu trả lời thật nhất bạn nhận được và định giá theo đó.
Cuối cùng, nhớ rằng với lái, rủi ro con bò không chửa đã được tính vào giá lái mua từ chủ cũ. Lái mua rẻ vì chưa chắc chửa rồi bán cho bạn giá bò chửa là phần chênh bạn đang trả cho một lời nói. Đề nghị khám thai là cách công bằng nhất cho cả ba bên.
Câu hỏi thường gặp
Bò chửa mấy tháng thì nên mua?
Không có con số đúng cho mọi người. Mua bò chửa sớm thì giá thường thấp hơn nhưng khó kiểm và còn lâu mới có bê. Mua bò chửa tháng cuối thì dễ thấy hơn nhưng vận chuyển và đổi chuồng gây căng thẳng cho bò, cần cẩn thận hơn. Nhiều người chọn khoảng giữa thai kỳ, khi đã khám chắc được.
Không lên giống lại sau phối có phải là đã chửa không?
Không chắc. Một số bò không biểu hiện lên giống rõ, hoặc người nuôi không để ý đúng thời điểm. Không thấy lên giống là dấu hiệu gợi ý, không phải bằng chứng. Muốn biết chắc thì nhờ người có chuyên môn khám thai.
Mua bò chửa về bị sẩy thai thì ai chịu?
Nếu không thoả thuận gì, rủi ro sau khi nhận bò thường thuộc về người mua, vì sẩy thai có thể do vận chuyển, đổi môi trường, chăm sóc. Muốn người bán chia một phần trong những ngày đầu thì phải ghi rõ trong giấy. Khi bò có biểu hiện bất thường, gọi thú y ngay.
Chở bò chửa đi xa có cần lưu ý gì?
Bò chửa, nhất là tháng cuối, cần xe có sàn chống trơn, không chở chật, tránh phanh gấp và tránh giờ nắng gắt. Nên hỏi người vận chuyển có kinh nghiệm chở bò chửa không. Chở liên tỉnh thì hỏi thêm về kiểm dịch vận chuyển theo quy định hiện hành.
Bê con sinh ra từ bò mua chửa thuộc về ai?
Thuộc về người mua, vì con bê là một phần của con bò đã được bán, trừ khi hai bên thoả thuận khác. Có nơi người bán đề nghị chia bê hoặc giữ bê; đó là thoả thuận riêng, phải ghi giấy rõ ràng để khỏi tranh chấp sau.
Có nên mua bò được nói là "đã phối" mà chưa khám thai không?
Có thể, nếu bạn trả giá như bò cái chưa chửa và coi việc chửa là khả năng tốt nếu xảy ra. Điều không nên là trả giá bò chửa cho một lời nói chưa kiểm. Hỏi người bán có đồng ý cho khám trước không; câu trả lời của họ cũng là thông tin.