Không ít người mua đã đi xem tận nơi, chọn được đàn ưng ý, đặt cọc đàng hoàng, vậy mà khi xe về mở lồng lại thấy đàn khác: con nhỏ hơn, lông xơ hơn, có vài con đứng không vững. Đánh tráo lúc giao là chiêu khó phòng nhất vì nó xảy ra sau khi bạn đã tin người bán, và thường diễn ra trong lúc lộn xộn nhất của cuộc mua: lúc bắt, đếm, đóng lồng, chất lên xe.
Các kiểu tráo hay gặp có ba nhóm: đổi cả lứa (đàn xem là một, đàn giao là đàn khác), độn con yếu (lẫn vài con kém vào giữa đàn tốt) và đếm thiếu (lồng ghi năm mươi, thực tế bốn mươi lăm). Ba nhóm có ba cách phòng khác nhau. Bài này đi qua từng nhóm và kết lại bằng một quy trình bốc hàng có thể đọc to cho người bán nghe trước khi bắt đầu.
Ba kiểu tráo và lúc chúng xảy ra
Biết chiêu xảy ra ở khâu nào là biết phải đứng ở đâu khi bốc hàng. Bảng dưới gom các tình huống điển hình từ gà vịt con, heo con cai sữa tới dê con.
| Kiểu tráo | Thường xảy ra lúc | Cách phòng chính |
|---|---|---|
| Đổi cả lứa | Giữa ngày xem và ngày giao; người bán bán đàn bạn chọn cho khách khác trả cao hơn | Đánh dấu, chụp ảnh có vật mốc, nhận hàng tại chỗ đã xem |
| Độn con yếu | Lúc bắt vào lồng, khi người mua đứng xa hoặc đang nói chuyện giá | Tự đứng cạnh ô bắt, xem từng con khi bỏ vào lồng |
| Đếm thiếu | Lúc đóng lồng sẵn trước khi bạn tới, hoặc đếm nhanh theo chục | Đếm lại từng lồng trước khi trả tiền, đếm hai người |
| Lẫn cỡ | Gom hai lứa chênh tuổi vào một lần giao để đủ số | Hỏi rõ một lứa hay nhiều lứa, xem con nhỏ nhất đàn |
| Thay con trong lúc chờ xe | Hàng đã bốc nhưng để ở trại chờ xe tới lấy | Không để hàng đã đếm ra khỏi tầm mắt; hoặc đếm lại khi lên xe |
Phần lớn các kiểu tráo đều cần một khoảng thời gian bạn không nhìn. Nguyên tắc chung của mọi biện pháp phòng là thu hẹp khoảng đó.
Đổi lứa: giữ được đàn mình đã chọn
Đánh dấu bằng cách người bán chấp nhận. Với heo con, dê con, bê, có thể nhờ người bán bấm số tai, sơn dấu xịt chăn nuôi ở lưng, hoặc ghi lại dấu riêng như đốm lông, vết lang. Với gà vịt con số lượng lớn không đánh dấu từng con được, hãy ghi ngày nở và số ô chuồng, chụp ảnh đàn có một vật mốc riêng của bạn đặt cạnh.
Ghi điểm đặc trưng của lứa. Một lứa heo con có màu lông, dáng tai, số con lang nhất định; một lứa gà có tỷ lệ màu lông nhất định. Ghi lại vài nét này vào tin nhắn gửi người bán ngay sau khi xem, kiểu "lứa 11 con, 3 con lang đen, 1 con tai cụp". Tin nhắn này vừa nhắc người bán vừa là chứng cứ.
Rút ngắn khoảng chờ. Khoảng cách giữa ngày xem và ngày giao càng dài, nguy cơ đổi lứa càng cao, vì người bán có thời gian và có khách khác. Nếu được, chọn xong là bắt luôn; nếu phải chờ con cai sữa hay đủ ngày tuổi, hẹn ngày giao gần nhất có thể và báo trước bạn sẽ đối chiếu dấu.
Nhận tại chỗ đã xem. Hàng giao tới nhà, nhất là gửi qua xe khách, gần như không thể đối chiếu với đàn đã xem. Đàn quan trọng, giá trị lớn như heo nái hậu bị, bê giống, nên tự đến bắt hoặc nhờ người tin cậy đến bắt.
Độn con yếu: đứng ở đâu và nhìn gì khi bắt
Chiêu độn con yếu dựa vào một thực tế: người mua thường đứng ngoài, nói chuyện với chủ, còn người làm công bắt và đếm. Trong lúc đó, vài con nhỏ, còi, lông xù, hoặc đã lờ đờ được thả lẫn vào lồng. Với đàn gà vịt con hàng trăm con, độn năm bảy con khó phát hiện; với heo con một lứa vài chục con, độn một hai con đã đủ làm người mua thiệt.
Cách phòng đơn giản là tự đứng cạnh chỗ bắt, nhìn từng con khi chuyển vào lồng, và đề nghị bỏ ra những con bạn không ưng ngay tại chỗ. Đây không phải chuyện bắt bẻ mà là tập quán chọn hàng; người bán thật hiểu và thường chấp nhận cho đổi trong đàn hoặc bớt số. Một cách khác là thoả thuận trước: "con nào anh chỉ ra không ưng thì bỏ ra, không tính tiền".
Có những con được "làm hàng" để trông tỉnh tạm thời trước khi bán, và lúc bắt khó nhận ra. Không ai tự chẩn đoán được chuyện này bằng mắt, nên điều bạn kiểm soát được là điều kiện giao: thoả thuận bằng tin nhắn một thời hạn ngắn sau khi nhận để báo nếu có con bất thường, quay video lúc thả về chuồng, cách ly đàn mới và gọi thú y xã khi thấy con ủ rũ đột ngột trong vài giờ đầu.
Đếm cho đúng: quy trình hai người, từng lồng
Đếm thiếu là kiểu tráo dễ phòng nhất, chỉ cần không ngại mất thêm mười phút.
- Thống nhất đơn vị đếm trước: đếm từng con, không đếm theo "chục ước", không cân suy số con trừ khi đã thoả thuận bán theo cân.
- Mỗi lồng, thùng hay bao chỉ đếm khi đã đóng xong, hai người cùng đếm: một người bên mua, một người bên bán. Ghi số ngay lên giấy hoặc nhắn vào máy.
- Với gà vịt con trong thùng giấy có ngăn, đếm theo ngăn rồi cộng; với heo con, đếm khi lùa từng con qua cửa ô hẹp.
- Lồng nào chênh với số ghi, đếm lại ngay tại chỗ, không để tới lúc về.
- Quay video liên tục lúc đếm lồng cuối cùng và lúc cột lồng lên xe, có mặt người bán trong khung hình.
- Chỉ thanh toán phần còn lại sau khi tổng số đã khớp; nếu thiếu, ghi rõ số thiếu và cách bù vào tin nhắn trước khi xe chạy.
Với cá giống, tôm giống bán theo số con, việc đếm có cách riêng bằng đếm mẫu; với heo, bò bán theo cân hơi, chuyện đội cân là một chiêu khác. Hai chủ đề đó có bài riêng trong danh mục này.
Khi hàng không qua tay bạn: giao qua xe, nhờ người nhận
Nhiều hộ ở xa đành nhận giống qua xe khách, xe tải ghép hoặc nhờ người quen nhận hộ. Lúc này bạn không thể đứng cạnh lúc bắt, nên phải dựa vào thoả thuận và chứng cứ:
- Yêu cầu người bán quay video lúc đếm và đóng lồng, video phải liền mạch, quay rõ số lồng, có giờ trên máy.
- Thoả thuận bằng tin nhắn số con mỗi lồng, cỡ con, cách tính khi chết hoặc thiếu trong lúc vận chuyển.
- Nhận hàng thì quay video mở từng lồng trước khi ký nhận với nhà xe; con chết, con yếu đếm riêng.
- Người nhận hộ phải được dặn kỹ: đếm trước khi ký, không ký "đã nhận đủ" khi chưa đếm.
- Tiền còn lại chỉ chuyển sau khi đã đối chiếu số đếm với video đóng hàng của người bán.
Chuyện ai chịu con chết dọc đường là vấn đề phân chia rủi ro giữa người mua, người bán và nhà xe, khác với chuyện bị tráo cố ý; nên tách hai việc này khi nói chuyện với người bán.
Phát hiện bị tráo sau khi về: nói chuyện thế nào
Khi về mở lồng mới thấy đàn khác hẳn, điều đầu tiên là giữ nguyên hiện trạng đủ lâu để quay video: đếm lại, chụp những con không đúng, đặt cạnh ảnh lúc xem để so. Đừng thả lẫn ngay vào chuồng chung, vì vừa mất chứng cứ vừa có nguy cơ lây bệnh cho đàn cũ.
Sau đó nhắn cho người bán một tin ngắn, nêu sự việc bằng số và ảnh, chưa vội buộc tội: "Lứa em xem có 3 con lang đen, đàn nhận về không có con lang nào, gửi anh ảnh so sánh". Cách nói này cho người bán một lối ra danh dự, kiểu "người làm bắt nhầm ô", và thường giải quyết được nhanh hơn một cuộc cãi vã. Nếu người bán chối bỏ hoặc chặn liên lạc, những tin nhắn và ảnh này là phần chứng cứ chính khi bạn nhờ hoà giải ở thôn, xã hay trình báo.
Nếu chênh lệch chỉ là vài con yếu hoặc thiếu vài con, phần lớn người bán chấp nhận bù ở lứa sau hoặc trừ tiền. Hãy ghi lại cách giải quyết bằng tin nhắn, kể cả khi đã nói chuyện qua điện thoại, để lứa sau không phải nhắc lại từ đầu. Còn nếu cả đàn bị đổi, chênh lệch về cỡ và chất lượng lớn, đó không còn là sơ suất của người làm công mà là vi phạm điều đã thoả thuận, và bạn có cơ sở yêu cầu trả lại hàng, nhận lại tiền.
Mẫu tin nhắn chốt trước ngày bắt hàng
Gửi một tin như dưới đây ngay sau khi xem đàn và đặt cọc. Người bán chỉ cần trả lời đồng ý; tin nhắn đó vừa nhắc họ vừa là chứng cứ khi có chuyện. Điền theo đàn thật của bạn:
- Loài, giống, số lượng: heo con cai sữa, 20 con, lứa của nái ở ô số 3 (ví dụ).
- Đặc điểm nhận dạng đã ghi khi xem: 4 con lang, 1 con tai cụp, đã bấm số tai hoặc sơn dấu ở lưng.
- Ngày, giờ, nơi bắt: bắt tại chuồng đã xem, có mặt người mua hoặc người được uỷ quyền tên là ai.
- Cách đếm: đếm từng con, hai bên cùng đếm, không đếm theo cân.
- Quyền chọn lại: con nào người mua không ưng lúc bắt thì bỏ ra, thay con khác trong cùng lứa hoặc trừ số.
- Thời hạn báo sau khi nhận: báo trong khoảng thời gian hai bên thoả thuận nếu có con bất thường, kèm video.
- Tiền: đã cọc bao nhiêu, phần còn lại trả khi nào, bằng hình thức gì.
Tin nhắn này không cần lời lẽ pháp lý. Điều làm nên giá trị của nó là chi tiết cụ thể và câu trả lời đồng ý của người bán. Khi lứa giao về khác với mô tả, bạn không phải tranh cãi bằng trí nhớ mà chỉ cần đặt tin nhắn cạnh ảnh đàn nhận về.
Người bán thật thường không phật ý với tin nhắn như vậy; có người còn chép lại để dùng cho khách khác. Ngược lại, người bán phản ứng gay gắt hoặc đòi "nói miệng là được" với một tin nhắn chỉ ghi lại đúng điều đã nói thì bạn nên cân nhắc lại giao dịch.
Câu hỏi thường gặp
Có được tự tay bắt con giống mình chọn không?
Tuỳ trại. Nhiều trại không cho khách vào chuồng vì an toàn sinh học, chỉ cho đứng ngoài chỉ con. Khi đó hãy đứng ở chỗ nhìn rõ cửa ô bắt và chỉ từng con, thay vì để người làm tự bắt theo số lượng.
Sơn dấu lên lưng heo con có hại không?
Dùng loại sơn hay bút đánh dấu chuyên cho chăn nuôi thì thường không gây hại; sơn công nghiệp, sơn xịt xe máy thì không nên vì có thể độc. Hỏi người bán hoặc thú y xã loại dấu đang dùng phổ biến trong vùng.
Mua vài trăm gà con, có cách nào phòng bị đổi lứa không?
Không đánh dấu từng con được, nên hãy ghi ngày nở, chụp ảnh đàn kèm vật mốc riêng, ghi tỷ lệ màu lông và cỡ con, rồi rút ngắn khoảng giữa ngày xem và ngày nhận. Nhận tại chỗ ấp thay vì giao qua xe cũng giảm rủi ro đáng kể.
Người bán bảo đếm theo cân cho nhanh, có nên đồng ý?
Chỉ khi hai bên đã thoả thuận bán theo cân từ đầu. Nếu bán theo con mà đếm theo cân thì sai số có thể lớn, nhất là khi đàn lẫn cỡ. Có thể cân để tham khảo, nhưng số chốt nên là số đếm.
Phát hiện con yếu lẫn trong đàn sau một ngày, có đòi đổi được không?
Được hay không phụ thuộc vào điều đã thoả thuận về thời hạn báo và điều kiện đổi. Nếu không có thoả thuận, vẫn nên báo ngay kèm video và nói chuyện thẳng thắn. Một con yếu do vận chuyển và một con bị độn vào là hai chuyện khác, cần thú y xem.
Có nên trả hết tiền khi xe đã chất hàng xong?
Nên trả khi đã đếm khớp và xem hàng xong, kể cả khi xe đã chất. Nếu giao qua xe khách, hợp lý hơn là giữ lại một phần tới khi nhận hàng, đối chiếu video, vì đó là lúc rủi ro tráo và hao hụt mới lộ ra.