Đặt mua bê hay dê con từ lúc con mẹ còn chửa là cách giữ suất con giống từ một con mẹ bạn tin tưởng, nhưng phải chờ lâu: bò chửa khoảng chín tháng, dê khoảng năm tháng, cộng thêm thời gian bê, dê con theo mẹ tới khi tách. Trong thời gian dài đó có quá nhiều điều chưa biết: đực hay cái, một con hay hai con, sống hay chết, lớn nhanh hay chậm.
Muốn giao dịch này công bằng, cần thoả thuận ba điều: giá theo đực và cái (vì giá trị khác nhau), tuổi hoặc mốc tách mẹ lúc giao, và cọc xử lý thế nào khi không có con, con không như ý, hoặc một bên đổi ý sau nhiều tháng. Bài này đi qua từng điều. Việc mua chính con mẹ đang chửa ở chợ, qua lái là chuyện khác, có danh mục riêng; chọn bê, dê theo ngoại hình thuộc khâu chọn giống.
Đặt trước khi đẻ: ai được gì, ai chịu gì
Người mua được suất chắc chắn từ một con mẹ đã biết, nguồn gốc rõ, thường là bò cái lai tốt hay dê mẹ giống mà người mua đã xem tận mắt. Ở những vùng ít người nuôi bò sinh sản, có khi đây là cách duy nhất để có bê giống từ nguồn biết rõ. Người bán được đầu ra chắc chắn và một khoản cọc trong thời gian dài chăm con mẹ.
Rủi ro thì nhiều và kéo dài. Con mẹ có thể sảy, đẻ khó, con non có thể chết sau đẻ; đực cái là chuyện may rủi; dê hay đẻ đôi, có khi ba, nên số con cũng chưa chắc. Trong mấy tháng chờ, giá bê, dê trong vùng có thể đổi; người mua có thể đổi kế hoạch; người bán có thể được trả giá cao hơn.
Vì thời gian dài, cọc nên vừa phải và thoả thuận nên chi tiết. Một khoản cọc lớn bị treo nhiều tháng là gánh nặng cho người mua, mà khi có chuyện cũng khó đòi. Nhiều người chia cọc làm hai mốc: một phần nhỏ lúc đặt, phần nữa khi con non đã đẻ ra khoẻ mạnh và biết đực cái.
Giá theo đực cái: cách ghi cho khỏi cãi
Bê đực và bê cái, dê đực và dê cái có giá trị khác nhau tuỳ mục đích: nuôi sinh sản cần cái, nuôi vỗ béo có khi chuộng đực vì lớn nhanh. Ghi giá riêng cho từng trường hợp ngay từ lúc đặt. Con số trong bảng là ví dụ giả định.
| Trường hợp | Cách ghi gợi ý | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Người mua cần cái để nuôi sinh sản | giá cái; nếu ra đực thì người mua được chọn mua với giá đực hoặc lấy lại cọc | cái 100 phần, đực 80 phần |
| Người mua nuôi vỗ béo | giá đực và giá cái riêng, người mua nhận cả hai | đực 100 phần, cái 90 phần |
| Dê đẻ đôi | người mua có quyền mua cả hai hay chỉ một; giá từng con theo đực cái | ghi rõ quyền chọn con thứ hai |
| Con non có khuyết tật, còi | người mua có quyền không nhận, lấy lại cọc | không áp dụng giá |
| Giá cố định hay theo lúc giao | với thời gian chờ dài, có thể chốt kèm biên độ | lệch quá một mức thì chia đôi |
Đơn vị “phần” trong bảng là cách ghi tương đối để thấy chênh lệch, không phải giá thật. Điều quan trọng là mọi trường hợp đực, cái, đôi, khuyết tật đều có giá hoặc cách xử lý được ghi trước.
Chốt tuổi tách mẹ lúc giao
Bê, dê con theo mẹ một thời gian để bú, rồi mới tách. Tách sớm quá thì con non dễ còi, nhất là khi người mua chưa có kinh nghiệm nuôi con non; tách muộn thì người bán tốn công, tốn sữa của con mẹ và lỡ lịch phối lứa sau. Thời điểm tách mẹ hợp lý là việc của kỹ thuật chăn nuôi và tuỳ cách nuôi từng nhà; ở góc giao dịch, điều cần là hai bên ghi cùng một mốc.
Có hai cách ghi. Theo tuổi: giao khi con non được khoảng bao nhiêu tháng tuổi. Theo tình trạng: giao khi con non đã tự ăn được cỏ, thức ăn thô, không cần bú. Cách thứ hai sát thực tế hơn nhưng khó kiểm; tốt nhất ghi cả hai, ví dụ “giao khi khoảng (số) tháng tuổi và đã tự ăn cỏ”.
Cũng nên thoả thuận ai chịu chi phí nếu người mua muốn nhận muộn hơn mốc: người bán nuôi thêm, tính tiền công và thức ăn theo ngày, hay không nhận nuôi thêm. Và ai chịu nếu con non chết sau mốc giao mà người mua chưa tới nhận. Thường, rủi ro chuyển sang người mua từ lúc tới hạn nhận mà người mua chưa nhận, nếu hai bên thoả thuận như vậy.
Chia cọc theo mốc cho giao dịch dài ngày
Với bê, cọc một lần từ lúc bò mới chửa và để đó gần một năm là điều nhiều người mua ngại. Chia mốc giúp cả hai bên đỡ rủi ro:
- Mốc 1, lúc đặt: một khoản nhỏ để giữ suất. Ghi rõ nếu con mẹ sảy hoặc con non chết khi đẻ thì khoản này trả lại hết.
- Mốc 2, khi con non đẻ ra khoẻ, biết đực cái: người bán báo, gửi ảnh, video. Người mua xác nhận nhận con này theo giá đã ghi cho đực hoặc cái, đặt thêm một phần cọc. Nếu người mua không muốn con đực trong khi đã đặt cái, đây là lúc rút, lấy lại cọc mốc 1 theo thoả thuận.
- Mốc 3, giao lúc tách mẹ: trả phần còn lại, nhận con, nhận ghi chép tiêm phòng nếu có.
- Giữa các mốc: người bán báo tình trạng định kỳ, ví dụ mỗi tháng một ảnh.
Cách chia mốc làm số tiền người mua có thể mất ở mỗi giai đoạn luôn tương xứng với mức chắc chắn của giai đoạn đó. Người bán cũng có thêm cọc đúng lúc con non đã là thật.
Các tình huống khi chờ lâu và cách xử lý gợi ý
Chờ nhiều tháng thì chuyện ngoài ý muốn gần như chắc chắn có. Ghi trước những dòng này vào giấy nhận cọc:
- Con mẹ sảy hoặc con non chết khi đẻ: trả lại toàn bộ cọc, không phạt, trừ khi người mua chọn chờ lứa sau.
- Con non chết khi đang theo mẹ, trước mốc giao: trả lại cọc; người bán báo ngay, có ảnh.
- Con non còi, khuyết tật: người mua có quyền không nhận, lấy lại cọc.
- Người bán muốn bán con cho người khác: đây là từ chối thực hiện; trả lại cọc và khoản bồi theo thoả thuận hoặc nguyên tắc chung.
- Người mua đổi ý giữa chừng: báo trước mốc 2 thì mất phần cọc mốc 1; báo sau mốc 2 thì mất cọc đã đặt, theo thoả thuận.
- Có dịch trong vùng, hạn chế vận chuyển gia súc: hoãn giao, người bán nuôi thêm có tính chi phí hợp lý, hoặc trả lại cọc.
- Một trong hai bên chuyển đi nơi khác: thoả thuận chuyển nhượng suất cho người khác hay huỷ.
Danh sách dài, nhưng mỗi dòng chỉ một câu. Viết ra rồi thì nhiều tháng sau không ai phải nhớ lại hồi đó đã hứa gì.
Bò nuôi rẽ, nuôi gửi: hỏi ai có quyền bán con bê
Ở nhiều vùng, bò cái không phải lúc nào cũng thuộc trọn về người đang nuôi. Có kiểu nuôi rẽ: chủ bò giao bò cho người khác nuôi, con đẻ ra chia theo thoả thuận, ví dụ lứa đầu thuộc người nuôi, lứa sau thuộc chủ. Có kiểu nuôi gửi, bò do dự án hỗ trợ có điều kiện, bò mua chung giữa anh em. Người bạn đang thương lượng có thể chỉ có quyền với một phần, hoặc với một lứa cụ thể.
Vì vậy, khi đặt bê từ một con bò cái, hỏi thẳng: bò này của ai, con bê sắp đẻ thuộc về ai theo thoả thuận nuôi, người khác có quyền gì không. Nếu bê thuộc chung, nên có sự đồng ý của người cùng có quyền, ghi vào giấy nhận cọc hoặc ít nhất có tin nhắn xác nhận. Nếu bò thuộc chương trình hỗ trợ có điều kiện về việc bán con giống, hỏi cán bộ phụ trách ở xã.
Điều này nghe có vẻ khắt khe, nhưng tranh chấp kiểu “bê đó không phải của người ta mà bán” xảy ra không ít; người mua đã cọc nhiều tháng rồi bị chủ bò thật đòi lại bê là tình huống khó gỡ nhất. Một câu hỏi lúc đặt tránh được cả chuyện đó. Với dê, chuyện nuôi rẽ ít hơn nhưng vẫn có; câu hỏi giữ nguyên.
Theo dõi trong thời gian chờ: hỏi gì, xem gì
Chờ bê hay dê con nhiều tháng mà không hỏi han gì thì tới ngày giao mới biết có chuyện. Một nhịp theo dõi nhẹ nhàng, thoả thuận từ lúc đặt, giúp cả hai bên:
- Mỗi tháng một ảnh hoặc video ngắn con mẹ, sau khi đẻ thì con non. Người bán gửi qua tin nhắn, không mất nhiều công.
- Báo ngay các mốc: con mẹ có dấu hiệu sắp đẻ, đã đẻ, con non đực hay cái, con non bắt đầu ăn cỏ.
- Báo ngay khi có chuyện: con mẹ bỏ ăn, đẻ khó, con non yếu; người bán mời thú y và báo kết quả.
- Ghé xem một hai lần nếu ở gần, nhất là sau khi con non ra đời, để tự xác nhận đực cái và tình trạng.
- Ghi lại mọi trao đổi trong cùng một luồng tin nhắn, để tới lúc giao có đủ lịch sử.
Người bán chịu gửi ảnh định kỳ là dấu hiệu tốt; người bán né tránh, hẹn mãi không cho xem là lúc nên hỏi thẳng và xem lại chuyện cọc.
Góc người bán: nhận đặt bê, dê con cho đàng hoàng
Chỉ nhận đặt khi con mẹ đã được xác định có chửa, bằng cách bạn tin được, tốt nhất có xác nhận của dẫn tinh viên hay thú y. Nhận đặt cho bò mới phối chưa chắc đậu là tự đặt mình vào thế phải trả cọc.
Báo khách ngay khi con mẹ đẻ, kèm ảnh con non, đực hay cái, khoẻ hay yếu. Đây là mốc khách chờ lâu nhất; một tin nhắn sớm làm khách tin bạn, và nếu khách muốn rút vì không đúng đực cái mong muốn thì bạn còn thời gian tìm người mua khác.
Ghi lại lịch tiêm phòng cho con non theo hướng dẫn của thú y, đưa kèm khi giao. Với bê, dê giống, người mua mới thường hỏi về nguồn bố mẹ; nếu bạn biết rõ giống của đực phối, ghi ra, đừng nói chung chung. Thông tin rõ ràng là lý do khách sẵn lòng chờ và trả giá xứng đáng.
Câu hỏi thường gặp
Nên đặt cọc bê từ lúc bò mới chửa hay chờ bò đẻ?
Chờ bò đẻ rồi mới đặt thì biết chắc đực cái và tình trạng con non, rủi ro thấp hơn, nhưng có thể mất suất nếu nhiều người cùng muốn. Đặt từ lúc chửa thì giữ được suất; nếu vậy, nên chia cọc theo mốc và cọc lần đầu ở mức nhỏ.
Dê đẻ đôi thì người đặt có phải mua cả hai không?
Không, trừ khi đã thoả thuận như vậy. Nên ghi trước người mua có quyền mua cả hai, chỉ một, hay ưu tiên con nào. Giá từng con tính theo đực cái như đã ghi.
Bê con chết sau khi người mua đã nhận thì người bán có phải đền không?
Tuỳ thoả thuận về bao bao nhiêu ngày sau giao. Ngoài thời gian đó, rủi ro thuộc người mua. Nếu bê chết nhanh sau khi nhận và nghi do bệnh từ trước, mời thú y xem để có căn cứ, rồi thương lượng theo điều kiện đã ghi.
Người mua tới hạn mà chưa nhận bê thì ai nuôi?
Theo thoả thuận. Thường người bán nuôi thêm có tính chi phí thức ăn, công theo ngày, và rủi ro chuyển sang người mua từ lúc tới hạn. Nên ghi số ngày tối đa người bán chịu nuôi thêm trước khi được quyền bán cho người khác.
Có cần làm giấy tờ nguồn gốc khi mua bê giống không?
Với bê giống, ghi chép về con mẹ, đực phối, ngày đẻ, tiêm phòng là thông tin có giá trị cho người mua. Về thủ tục vận chuyển và kiểm dịch, hỏi thú y cấp xã hoặc cơ quan chăn nuôi, thú y cấp tỉnh theo quy định hiện hành.
Giá bê lên nhiều trong mấy tháng chờ thì người bán có được đòi thêm?
Nếu giá đã chốt cố định thì không. Nếu có biên độ thì áp dụng như đã ghi. Với giao dịch dài ngày, chốt giá kèm biên độ là cách công bằng cho cả hai bên, tránh việc một bên thấy bị thiệt quá nhiều rồi bỏ ngang.