Khi đặt gà con theo mẻ ấp, số con thực sự nở chỉ biết được vào ngày nở. Tỷ lệ trứng có phôi, tỷ lệ nở, số con đạt loại có thể thấp hơn dự kiến vì nhiều lý do: trứng giống kém, máy ấp trục trặc, mất điện, thời tiết. Vì vậy mỗi mùa đều có những mẻ nở ít hơn tổng số khách đã đặt, và câu hỏi là ai được giao, ai thiếu, tiền cọc xử lý thế nào.
Cách tránh cãi nhau là thoả thuận ba điều ngay lúc đặt: thứ tự ưu tiên giao khi thiếu, cách xử lý phần thiếu (trả cọc tương ứng, giao bù mẻ sau, đổi loại khác), và giới hạn thiếu mà người mua vẫn phải nhận. Bài này giải thích vì sao mẻ ấp hay nở thiếu, các cách chia phổ biến, cách trả cọc theo tỷ lệ với ví dụ giả định, và cách người bán nên nhận đặt để giảm rủi ro giao thiếu.
Vì sao mẻ ấp hay nở ít hơn số đặt
Người bán nhận đặt dựa trên số trứng đưa vào ấp nhân với tỷ lệ nở dự kiến. Tỷ lệ đó lấy từ kinh nghiệm các mẻ trước, nhưng mỗi mẻ một khác. Trứng từ đàn bố mẹ già, đàn thiếu trống, trứng bảo quản lâu trước khi ấp đều làm tỷ lệ phôi giảm. Máy ấp lệch nhiệt, lệch ẩm, mất điện vài giờ giữa kỳ ấp làm phôi chết. Mùa nóng hay rét đậm, tỷ lệ nở thường kém hơn.
Ngoài số con nở, còn có số con đạt loại. Gà con hở rốn, khèo chân, yếu không đạt để bán cho khách; người bán làm nghề sẽ loại ra. Nên một mẻ có thể nở đủ số nhưng số con đạt vẫn thiếu.
Với lò ấp nhỏ của hộ gia đình, độ bấp bênh còn lớn hơn trại lớn vì ít mẻ, ít số liệu để ước. Người mua đặt gà con ở lò nhỏ cần biết điều này từ đầu và chấp nhận một khoảng dao động, đổi lại thường là gà gần nhà, chở ngắn, người bán quen biết. Chi tiết kỹ thuật ấp và soi trứng thuộc khâu sản xuất giống; ở đây chỉ cần hiểu rằng giao thiếu ở mẻ ấp là rủi ro có thật, không phải lúc nào cũng do người bán thất hứa.
Các cách chia khi mẻ nở thiếu
Có nhiều cách chia, mỗi cách công bằng theo một kiểu. Điều quan trọng là chọn cách nào và nói cho khách biết từ lúc nhận đặt.
| Cách chia | Làm thế nào | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Theo thứ tự đặt cọc | ai cọc trước được giao đủ trước | rõ ràng, khuyến khích đặt sớm | người đặt sau có thể không có con nào |
| Chia theo tỷ lệ | mỗi khách nhận cùng tỷ lệ phần trăm số đã đặt | không ai trắng tay | khách nào cũng thiếu, khách mua ít có thể nhận lẻ khó nuôi |
| Ưu tiên khách quen, khách lớn | người bán tự quyết | giữ được khách lâu năm | dễ mất lòng khách mới nếu không nói trước |
| Giao đủ cho số khách tối đa | giao đủ cho từng khách theo thứ tự, khách cuối dời mẻ sau | khách nhận được thì nhận đủ | cần có mẻ sau gần để bù |
Không có cách nào hoàn hảo. Nhưng một cách đã nói trước luôn tốt hơn một cách được nghĩ ra vào ngày nở, khi người bán đang phải đối mặt cùng lúc với nhiều khách thiếu gà.
Trả cọc theo tỷ lệ: ví dụ giả định
Giả định bạn đặt 300 gà con, cọc 600.000 đồng (một phần mười giá trị lô, ví dụ giả định, với giá giả định 20.000 đồng mỗi con). Mẻ nở thiếu, người bán chỉ giao được 240 con, tức tám phần mười số đặt.
Cách xử lý phổ biến và dễ hiểu nhất là tiền cọc trừ hết vào tiền hàng của 240 con, vì giao dịch vẫn diễn ra cho phần đó. Bạn trả thêm phần còn lại của 240 con. Phần 60 con thiếu không phát sinh tiền, vì bạn chưa trả tiền cho chúng ngoài khoản cọc đã trừ. Như vậy cọc không mất đồng nào, chỉ có số con giảm.
Một cách khác ít gặp hơn: tách cọc theo tỷ lệ, tám phần mười cọc trừ vào tiền 240 con, hai phần mười cọc trả lại bằng tiền mặt. Kết quả tiền nong cuối cùng như nhau, chỉ khác cách ghi sổ. Điều cần tránh là người bán giữ lại phần cọc tương ứng 60 con thiếu như thể người mua bỏ không mua; người mua không bỏ, người bán không giao đủ.
Nếu thiếu nhiều, ví dụ chỉ giao được một nửa, người mua có thể không muốn nhận lô quá nhỏ vì đã chuẩn bị chuồng úm, thức ăn cho cả lô. Vì vậy nên thoả thuận ngưỡng thiếu: thiếu dưới một mức thì người mua nhận phần có được; thiếu quá mức đó thì người mua được chọn nhận hoặc lấy lại toàn bộ cọc. Khi số tiền lớn hoặc hai bên không thống nhất cách hiểu, nên hỏi người có chuyên môn pháp lý về nguyên tắc chung.
Thoả thuận từ lúc đặt: các câu cần chốt
Hỏi người bán những câu dưới đây khi đặt và ghi câu trả lời vào giấy nhận cọc hoặc tin nhắn:
- Mẻ này dự kiến nở bao nhiêu, đã nhận đặt tổng bao nhiêu con?
- Nếu nở thiếu, chia theo cách nào: thứ tự đặt, tỷ lệ, hay cách khác?
- Phần thiếu xử lý ra sao: trừ cọc vào phần nhận được, trả lại phần cọc dư, giao bù mẻ sau?
- Thiếu quá bao nhiêu thì người mua được quyền không nhận và lấy lại toàn bộ cọc?
- Nếu giao bù mẻ sau thì mẻ sau là ngày nào, giá có giữ nguyên không?
- Người bán báo trước bao lâu nếu thấy mẻ có dấu hiệu nở kém (ví dụ sau khi soi trứng)?
- Có được đổi sang giống khác hoặc vịt, ngan nếu thiếu gà không, và đổi thì giá tính sao?
Câu thứ sáu đáng giá hơn người ta tưởng. Người bán soi trứng trong kỳ ấp đã biết khá sớm mẻ có nhiều trứng không phôi hay không. Báo cho khách lúc đó, khách còn thời gian tìm thêm nguồn khác; đợi tới ngày nở mới báo thì khách không còn lựa chọn nào.
Người mua muốn tăng hoặc giảm số con sau khi đã đặt
Chuyện không chỉ xảy ra từ phía mẻ ấp. Người mua cũng hay đổi ý: hàng xóm rủ nuôi chung nên muốn tăng, chuồng chưa kịp sửa nên muốn giảm. Với mẻ ấp, mọi thay đổi càng sớm càng dễ, vì người bán còn điều chỉnh được số trứng đưa vào ấp hoặc xếp suất cho khách khác.
Tăng số con: hỏi người bán mẻ đó còn suất không. Nếu còn, cọc thêm theo cùng tỷ lệ và ghi vào tin nhắn là đặt thêm, cùng mẻ, cùng điều kiện. Nếu mẻ đã kín, nhận suất ở mẻ sau, chấp nhận hai lứa lệch tuổi, hoặc tìm nơi khác cho phần thêm.
Giảm số con: báo người bán càng sớm càng tốt. Báo trước khi vào ấp, người bán gần như không thiệt; báo khi đã ấp, người bán phải bán phần đó cho khách lẻ, có khi phải hạ giá. Hai bên nên thoả thuận trước: giảm trước một mốc nào đó thì trả lại phần cọc tương ứng, sau mốc đó thì phần cọc tương ứng thuộc người bán. Đây là một dạng huỷ một phần, nguyên tắc giống như huỷ đặt được bàn ở bài riêng.
Khi người bán đề nghị đổi giống để bù
Chỉ đổi khi người mua đồng ý. Người bán không được tự ý giao gà khác giống để đủ số. Đổi mà không hỏi là giao sai hàng, không phải giao đủ.
Hỏi rõ giống thay thế. Gà lông màu loại khác, gà công nghiệp thay cho gà thả vườn, hay vịt thay gà là những thứ khác hẳn nhau về thời gian nuôi, thức ăn, đầu ra.
Giá theo hàng thay thế. Giống thay thế có giá khác thì tính theo giá giống đó, phần chênh trừ hoặc cộng vào cọc.
Ghi lại bằng tin nhắn. Một dòng “đồng ý đổi 60 con gà (giống X) thay cho 60 con (giống Y), giá mỗi con…” là đủ để sau này không ai nói là giao sai.
Có quyền từ chối. Nếu giống thay thế không hợp với kế hoạch nuôi, bạn có quyền không nhận phần đó và xử lý phần thiếu như đã thoả thuận.
Mẻ nở dư: ai được mua thêm
Có mẻ nở tốt hơn dự kiến, dư ra vài chục con sau khi đã giao đủ cho khách đặt. Người bán thường bán phần dư cho khách lẻ đến tận lò hoặc cho người đặt muốn lấy thêm. Nếu bạn là người đặt và có chỗ úm, nên nói trước với người bán rằng mẻ dư thì bạn muốn lấy thêm bao nhiêu, với cùng giá. Nhiều người bán sẵn lòng ưu tiên khách đã đặt cọc, vì chắc chắn và không phải tìm khách mới.
Ngược lại, người bán không nên ép khách đặt lấy thêm phần dư như một điều kiện, cũng không nên giao dư rồi tính tiền mà không hỏi. Khách đã chuẩn bị chuồng úm cho đúng số đặt; giao dư làm mật độ quá dày ngay tuần đầu, là lúc gà con nhạy cảm nhất. Dư hay thiếu, nguyên tắc vẫn một: mọi thay đổi so với số đã đặt đều phải hỏi và được đồng ý.
Góc người bán: nhận đặt sao cho ít khi giao thiếu
Cách đơn giản nhất là không nhận đặt quá số con chắc chắn có. Nếu kinh nghiệm cho thấy mẻ ấp thường nở trong một khoảng, hãy nhận đặt theo mức dưới của khoảng đó, không theo mức trên. Số con dư ra ngày nở luôn bán được cho khách lẻ; số con thiếu thì phải xin lỗi từng khách.
Ghi sổ khách đặt theo thứ tự thời gian cọc, ghi rõ số con, số tiền cọc. Báo cho khách cách chia khi thiếu ngay lúc nhận cọc. Sau khi soi trứng giữa kỳ ấp, nếu thấy tỷ lệ phôi thấp, tính lại số con dự kiến và báo ngay cho những khách có khả năng bị thiếu.
Trong ngày nở, trước khi gọi khách tới lấy, đếm số con đạt loại, đối chiếu với sổ đặt, rồi gọi từng khách báo số con thật họ sẽ nhận. Đừng để khách tới nơi mới biết thiếu. Trả lại phần cọc dư ngay trong ngày, không hẹn lần sau; tiền cọc trả chậm là chuyện khách nhớ lâu nhất.
Cuối cùng, lò ấp nhỏ nên tránh nhận đặt cho ngày nở trùng mùa cao điểm nếu chưa có kinh nghiệm với mẻ đông. Một mẻ hỏng vào mùa cao điểm có thể làm bạn mất nhiều khách cùng lúc.
Câu hỏi thường gặp
Mẻ nở thiếu thì người bán có bị phạt cọc không?
Thường thì phần thiếu được xử lý theo thoả thuận đã ghi, ví dụ trừ cọc vào phần giao được và không thu tiền phần thiếu. Phạt cọc theo nguyên tắc chung gắn với việc từ chối thực hiện, còn mẻ nở thiếu vì lý do kỹ thuật thường được hai bên thương lượng. Nếu không thống nhất được và số tiền lớn, nên hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Có nên đặt gà con ở nhiều lò cùng lúc để tránh thiếu?
Có thể, nhưng mỗi nơi đều phải cọc và có nghĩa vụ nhận. Nếu tất cả đều giao đủ, bạn có thể dư gà. Tốt hơn là đặt một nơi chính, hỏi rõ cách xử lý khi thiếu, và có một nơi dự phòng mua lẻ không cần cọc.
Người bán giao đủ số nhưng có nhiều con yếu thì có tính là giao thiếu không?
Nếu thoả thuận là giao gà con đạt loại, con yếu không đạt thì không tính vào số đã giao. Kiểm và loại ngay tại chỗ, trước khi nhận. Chi tiết kiểm khi giao thuộc khâu giao nhận.
Đặt sớm có được ưu tiên khi thiếu không?
Chỉ khi người bán áp dụng cách chia theo thứ tự đặt cọc và đã nói trước. Hỏi rõ điều này khi đặt; nếu người bán chia theo tỷ lệ thì đặt sớm hay muộn đều thiếu như nhau.
Giao bù ở mẻ sau thì gà tuổi khác nhau có vấn đề gì?
Hai lứa lệch tuổi nuôi chung thì lớn không đều, khó úm chung và có thể ảnh hưởng tới lịch tiêm. Nếu nhận giao bù, nên tính chỗ úm riêng cho lứa sau hoặc chọn lấy lại phần cọc thay vì nhận bù.
Người bán báo trước vài ngày là mẻ nở kém thì người mua nên làm gì?
Hỏi số con dự kiến giao được, quyết định nhận phần đó hay không, và tìm nguồn bổ sung ngay. Báo sớm là điều người bán làm đúng; người mua nên đáp lại bằng việc quyết định nhanh để người bán còn xếp suất cho người khác.