Mấy hộ trong xóm gom lại mua chung một chuyến con giống thường được giá mỗi con tốt hơn, chủ yếu nhờ chia chi phí cố định (một chuyến xe, một lần bắt, một bộ giấy tờ) và nhờ đủ số lượng để người bán áp giá lô. Phần lợi này có thật, nhưng nó dễ mất trong chuyện chia: ai được con to, ai chịu con chết dọc đường, ai ứng tiền, ai chịu khi một hộ rút.
Muốn mua chung không mất lòng nhau, cần chốt trước năm việc: ai đứng ra, chia chi phí theo gì, chia con theo cách nào, hao hụt chia ra sao, và một hộ rút thì thế nào. Bài này có cách làm cho từng việc, một bảng chia tiền ví dụ giả định, và mẫu tin nhắn chốt cho cả nhóm.
Mua chung lợi ở đâu và lợi bao nhiêu
Phần lợi lớn nhất thường là tiền chở. Một chuyến xe chở 500 con gà con hay mấy chục bao cá giống không tốn gấp năm lần chuyến chở 100 con. Chia đều chi phí chuyến cho nhiều con, mỗi con gánh ít đi. Phần lợi thứ hai là giá lô: nhiều nơi bán có bậc giá theo số lượng, và nhóm đủ số thì cả nhóm hưởng bậc giá đó, kể cả hộ chỉ lấy vài chục con.
Phần lợi thứ ba ít ai tính: sức mặc cả điều kiện. Một nhóm mua lô lớn dễ đề nghị người bán chở tận xóm, bù hao, bao chết dài hơn, có mặt lúc giao. Một hộ lẻ khó đòi những điều này.
Nhưng cũng có cái giá. Con giống của cả nhóm về cùng một lúc, cùng một nguồn; nếu nguồn có vấn đề thì cả xóm cùng chịu. Hộ nào chưa sẵn chuồng cũng phải nhận cùng ngày. Và quan trọng nhất, chuyện tiền bạc giữa hàng xóm mà không rõ ràng thì mất lòng lâu hơn mất tiền. Vì vậy mua chung chỉ đáng khi các hộ cùng mua một loại, cùng thời điểm, và chịu chốt các điều kiện bên dưới.
Ai đứng ra gom và người đó làm những gì
Chọn một người, không phải cả nhóm. Người bán chỉ nên làm việc với một đầu mối. Nhiều người cùng gọi, mỗi người nói một kiểu thì người bán không biết chốt theo ai.
Việc của người đứng ra. Hỏi giá, chốt điều kiện với người bán, thu tiền cọc của các hộ nếu có, có mặt lúc giao, đếm và chia. Đây là việc tốn công thật; nhóm nên thoả thuận người này có được bù công không, bằng cách gì, ví dụ không phải góp phần tiền chở.
Giữ sổ của nhóm. Một tin nhắn nhóm hoặc một trang giấy ghi từng hộ: lấy bao nhiêu con, đã góp bao nhiêu tiền, ngày góp. Mọi khoản chi chung cũng ghi vào đó.
Không ôm rủi ro một mình. Người đứng ra không nên tự ứng tiền cọc cho cả nhóm rồi đi thu sau. Hộ nào muốn có suất thì góp phần của mình trước khi người đứng ra đặt.
Minh bạch giá. Gửi cho cả nhóm báo giá gốc của người bán. Người đứng ra lấy thêm tiền chênh mà không nói là cách nhanh nhất làm nhóm tan.
Chia tiền chung: ví dụ giả định cho ba hộ mua gà con
Giả định ba hộ mua chung 500 con gà con cùng giống. Giá con giống tính theo số con của từng hộ; các khoản chung chia theo tỷ lệ số con. Mọi con số chỉ để minh hoạ.
| Khoản | Hộ A (250 con) | Hộ B (150 con) | Hộ C (100 con) | Cả nhóm |
|---|---|---|---|---|
| Tỷ lệ số con | 50% | 30% | 20% | 100% |
| Tiền con giống, giả định 10.000 đ/con | 2.500.000 đ | 1.500.000 đ | 1.000.000 đ | 5.000.000 đ |
| Tiền chở chung, giả định 400.000 đ | 200.000 đ | 120.000 đ | 80.000 đ | 400.000 đ |
| Thùng, bao bì, giả định 100.000 đ | 50.000 đ | 30.000 đ | 20.000 đ | 100.000 đ |
| Tổng mỗi hộ | 2.750.000 đ | 1.650.000 đ | 1.100.000 đ | 5.500.000 đ |
| Nếu mỗi hộ tự mua lẻ, chở riêng (giả định) | khoảng 2.950.000 đ | khoảng 1.880.000 đ | khoảng 1.380.000 đ |
Chia theo tỷ lệ số con là cách dễ được đồng ý nhất. Có nhóm chia tiền chở đều theo hộ cho đơn giản; cách này thiệt cho hộ lấy ít, nên chỉ dùng khi các hộ lấy gần bằng nhau. Hộ lấy ít thường là hộ được lợi nhiều nhất về tỷ lệ khi mua chung, vì mua lẻ thì họ gánh nguyên một chuyến chở.
Chia con cho công bằng khi lô không đều
Lô con giống luôn có con to con nhỏ, lồng đẹp lồng xấu. Chia sao cho không ai nghĩ mình bị thiệt là việc khó nhất của mua chung. Cách làm được nhiều nhóm dùng:
- Thống nhất trước: chia theo lồng, thùng, bao nguyên hay trộn rồi chia. Trộn rồi chia công bằng hơn nhưng làm con giống mệt thêm.
- Nếu chia theo thùng, đánh số thùng và bốc thăm thứ tự chọn, không để người đứng ra hay hộ lấy nhiều nhất chọn trước.
- Với heo con, bê, dê con mua số ít: bốc thăm thứ tự, mỗi lượt chọn một con, đi vòng tới khi hết.
- Với cá giống: chia theo kg đã cân cho từng hộ ngay tại chỗ, mỗi hộ nhận bao riêng, đếm mẫu chung một lần cho cả lô.
- Con dạt, con yếu tách riêng trước khi chia; nhóm quyết định trả lại người bán, chia đều, hay ai lấy thì giảm giá.
- Ghi số con mỗi hộ nhận vào tin nhắn nhóm ngay khi chia xong.
Việc chia phải làm nhanh, vì con giống chờ trong thùng là con giống mệt đi. Chuẩn bị sẵn danh sách, số thùng mỗi hộ, chỗ đặt thùng từng hộ trước khi xe tới.
Chia hao hụt và khi một hộ rút
Con chết dọc đường hoặc lúc giao là hao chung, chia theo tỷ lệ số con của từng hộ. Con chết sau khi đã chia và mỗi hộ mang về chuồng mình thì là chuyện của hộ đó; nếu người bán có bao chết, mỗi hộ tự báo qua người đứng ra theo đúng điều kiện đã chốt. Ranh giới giữa hai loại phải rõ: mốc là lúc chia xong.
Khoản đền bù từ người bán, dù bằng con hay bằng tiền, cũng theo cùng mốc đó: hao chung thì đền chung, chia theo tỷ lệ; hao riêng thì về hộ có con chết. Người đứng ra không nên tự quyết dồn phần đền cho hộ nào.
Một hộ rút trước ngày giao là tình huống hay gặp nhất và gây mất lòng nhiều nhất. Nếu nhóm đã đặt cọc với người bán, phần cọc của hộ rút theo thoả thuận của nhóm: hoặc hộ rút mất phần cọc của mình, hoặc nhóm tìm người thế chỗ thì hoàn lại. Nếu số lượng giảm làm cả nhóm rớt bậc giá, hộ rút chịu phần chênh hay cả nhóm chịu chung, cũng phải nói trước. Các tình huống cọc giữ suất có danh mục riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng luật chơi cho người rút phải viết ra trước khi gom tiền, không phải lúc có người rút.
Mua chung heo con, bê và cá giống: điểm riêng từng loại
Heo con mua chung thường từ một vài nái cùng một hộ hay một trại. Con các lứa khác nhau thì cân nặng, tuổi khác nhau, nên chia theo con thì phải bốc thăm thứ tự chọn; chia theo kg thì cân từng con rồi tính tiền riêng từng hộ. Cách thứ hai công bằng hơn khi lô không đều, nhưng cần cân và người ghi sổ ngay tại chuồng.
Bê, dê con mua chung ít gặp hơn vì mỗi con một giá, mỗi con một đặc điểm. Phần mua chung có lợi chủ yếu là chia tiền thuê xe chở gia súc và chia công người đi xem. Nên thống nhất trước ai được chọn con nào, hoặc mỗi hộ tự chốt giá con của mình với người bán, nhóm chỉ chia tiền xe.
Cá giống là loại mua chung lợi nhất vì chi phí bao, oxy, chở chiếm phần lớn. Cân và đếm mẫu chung một lần cho cả lô, sau đó chia theo kg cho từng hộ ngay tại chỗ. Mỗi hộ cần bao riêng có đánh dấu, và nên thả trong ngày; để cá của hộ này nằm chờ hộ kia về là tăng hao. Nếu các hộ ở xa nhau trong xóm, người đứng ra nên sắp thứ tự giao từ gần tới xa và báo giờ trước.
Với cả ba loại, giấy tờ vận chuyển (nếu cần) đi theo chuyến hàng, nên người đứng ra giữ bản gốc và gửi ảnh cho các hộ.
Khi nào không nên mua chung
Mua chung không phải lúc nào cũng lợi. Có những trường hợp phần mất lớn hơn phần được, và nên mua riêng ngay từ đầu:
- Các hộ không cùng ngày sẵn chuồng. Hộ chưa dọn chuồng, chưa sẵn ao mà vẫn nhận theo ngày của nhóm thì con giống của hộ đó dễ hao, rồi lại đổ cho nguồn chung.
- Các hộ cần những loại khác nhau mà người bán không có đủ trong cùng một chuyến.
- Không ai chịu đứng ra hoặc người đứng ra không có thời gian có mặt lúc giao.
- Có hộ đang nghi đàn cũ có bệnh. Con giống mới về cùng một chuyến rồi tỏa về nhiều chuồng; nếu một chuồng có mầm bệnh, chuyện qua lại giữa các hộ lúc chia con làm rủi ro chung tăng lên. Hỏi thú y xã trước nếu xóm đang có dịch.
- Quan hệ giữa các hộ đang căng. Chuyện tiền và chuyện con chết là hai thứ dễ làm hàng xóm giận nhau nhất; mua chung không nên là dịp thử lòng.
- Phần lợi quá nhỏ. Nếu các hộ ở gần trại và tự chở được, giá lô lại không khác giá lẻ bao nhiêu, công sức tổ chức có khi lớn hơn phần tiết kiệm.
Nếu thấy mình rơi vào một trong các trường hợp trên, mỗi hộ vẫn có thể chia sẻ thông tin giá, nơi bán với nhau mà không cần chung tiền, chung chuyến.
Mẫu tin nhắn chốt cho cả nhóm
Sau khi người đứng ra đã hỏi giá và các hộ đồng ý, gửi một tin nhắn vào nhóm với các dòng sau, và đề nghị từng hộ trả lời đồng ý: loại con giống, tuổi hoặc cỡ, nơi mua; giá mỗi con và các điều kiện người bán đã nhận (chở, bù hao, bao chết); số con từng hộ; cách chia tiền chung; cách chia con; mốc tính hao chung và hao riêng; hộ rút thì xử lý thế nào; ngày giờ, nơi nhận; số tiền mỗi hộ góp và hạn góp.
Tin nhắn này không phải hợp đồng, nhưng là bằng chứng rằng mọi người đã biết và đã đồng ý. Khi có chuyện, người ta ít cãi với dòng chữ mình đã trả lời “đồng ý”.
Một lưu ý về tiền: nếu nhóm chuyển tiền cho người đứng ra rồi người đó chuyển cho người bán, hãy ghi rõ nội dung từng lần chuyển và gửi lại ảnh biên lai vào nhóm. Tiền đi qua một người trung gian là chỗ dễ sinh hiểu lầm nhất, kể cả khi ai cũng ngay thẳng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mua chung khi các hộ nuôi khác giống, khác cỡ không?
Chỉ nên khi người bán có đủ các loại trong cùng chuyến. Nếu mỗi hộ một loại thì phần lợi chính là chia tiền chở, còn giá lô gần như không có. Khi đó vẫn chia tiền chở theo số con hoặc theo số thùng, và mỗi hộ tự chốt điều kiện riêng với người bán.
Người đứng ra gom có được lấy thêm tiền công không?
Được, nếu cả nhóm biết và đồng ý từ trước. Cách hay gặp là người đứng ra không góp tiền chở, hoặc được chọn trước một lượt. Lấy thêm mà không nói, dù ít, là chuyện dễ làm nhóm tan và mất lòng lâu dài.
Cả lô có vấn đề, ai đứng ra làm việc với người bán?
Người đứng ra, thay mặt cả nhóm, dựa trên điều kiện đã chốt. Các hộ gửi ảnh, video, số con chết cho người đứng ra để gom lại một lần. Người bán làm việc với một đầu mối có đủ bằng chứng thì giải quyết nhanh hơn nhiều so với từng hộ gọi riêng.
Một hộ không trả đủ tiền sau khi đã nhận con thì sao?
Đây là lý do nên góp đủ trước ngày giao. Nếu đã lỡ, người đứng ra nhắc theo tin nhắn nhóm đã chốt. Chuyện tiền giữa hàng xóm nên giải quyết sớm, nhẹ nhàng; nếu kéo dài, có thể nhờ trưởng thôn hoà giải.
Mua chung có phải làm giấy tờ vận chuyển riêng cho từng hộ không?
Thường là một chuyến hàng đi chung một bộ giấy nếu cần, do người bán hoặc người đứng ra lo. Quy định cụ thể tuỳ loài và tuyến đường, nên hỏi thú y cấp xã hoặc cơ quan chăn nuôi, thú y cấp tỉnh trước khi đặt.
Hộ lấy ít có thiệt khi chia theo tỷ lệ số con không?
Không, chia theo tỷ lệ là công bằng nhất cho hộ lấy ít. Thiệt chỉ xảy ra khi chia đều theo hộ. Ngược lại, hộ lấy ít thường là hộ được lợi nhiều nhất khi mua chung, vì mua lẻ thì họ phải gánh nguyên một chuyến chở.