Heo con giống thường được bán theo một trong ba kiểu: giá mỗi con bất kể nặng nhẹ trong một khoảng cân, giá theo kg hơi cân lúc giao, hoặc giá chuẩn cho một mức cân rồi cộng trừ theo phần nặng hơn hay nhẹ hơn. Không kiểu nào lợi hơn hẳn; mỗi kiểu chuyển một phần rủi ro sang một bên, và bạn chỉ so được khi quy chúng về cùng một mặt bằng.
Cách quy đổi là đưa mọi báo giá về giá mỗi con ở cân nặng bạn thật sự nhận, rồi xem thêm giá mỗi kg để biết mình đang trả cho phần thịt hay phần tuổi. Bài này có công thức, bảng ví dụ giả định, những chỗ hay lệch lúc cân (heo no, heo ướt, cân lẫn rổ) và các câu phải chốt trước khi bắt heo ra.
Ba kiểu tính giá và ai chịu rủi ro trong mỗi kiểu
Theo con. Người bán báo một giá cho mỗi con trong một khoảng tuổi hoặc khoảng cân, ví dụ heo con cai sữa “tầm một tháng rưỡi”. Lợi cho người mua khi heo trong lứa nặng đều; bất lợi khi lứa có nhiều con nhẹ nằm sát mép dưới. Người bán chịu rủi ro heo nặng hơn dự kiến, người mua chịu rủi ro heo nhẹ.
Theo kg hơi. Cân từng con hoặc cân cả ô lúc giao, nhân với giá mỗi kg. Phần rủi ro cân nặng được chia công bằng hơn, nhưng mở ra chuyện khác: heo cho ăn no, uống nhiều trước lúc cân thì một phần trọng lượng là thức ăn và nước, không phải thân heo. Giá mỗi kg của heo con cũng thường cao hơn hẳn heo thịt vì bạn trả cho cả công nuôi nái và rủi ro lúc theo mẹ, nên đừng đem giá kg heo con so với giá kg heo xuất chuồng.
Giá chuẩn cộng trừ. Ví dụ giả định: giá chuẩn cho con 10 kg, mỗi kg trên hoặc dưới mức đó cộng hoặc trừ một số tiền. Kiểu này gần với cách tính của các trại lớn và hợp khi lứa không đều. Chỗ cần hỏi là số tiền cộng trừ mỗi kg có bằng giá kg bình quân hay không; nhiều nơi để phần cộng cao hơn phần trừ.
Quy đổi về cùng mặt bằng: ví dụ giả định cho 10 heo con
Giả định bạn cần 10 heo con cai sữa, cân thực tế lúc giao trung bình 9,5 kg mỗi con. Ba nơi báo giá theo ba kiểu khác nhau. Mọi con số chỉ để minh hoạ phép tính.
| Cách báo | Báo giá (giả định) | Cách tính cho 10 con nặng 9,5 kg | Tổng tiền | Quy ra mỗi kg |
|---|---|---|---|---|
| Theo con | 1.500.000 đ/con (khoảng 8–12 kg) | 10 × 1.500.000 | 15.000.000 đ | khoảng 158.000 đ |
| Theo kg hơi | 160.000 đ/kg | 95 kg × 160.000 | 15.200.000 đ | 160.000 đ |
| Chuẩn 10 kg, ±120.000 đ/kg | 1.550.000 đ cho con 10 kg | 10 × (1.550.000 − 0,5 × 120.000) | 14.900.000 đ | khoảng 157.000 đ |
Với lứa nặng trung bình 9,5 kg, ba báo giá gần như ngang nhau. Nhưng nếu lứa giao thực tế chỉ trung bình 8 kg, báo giá theo con vẫn là 15 triệu (ví dụ giả định) trong khi hai kiểu kia giảm theo cân. Ngược lại, nếu lứa nặng 11 kg, theo con lại có lợi cho người mua. Vì vậy, trước khi chọn kiểu giá, hãy hỏi người bán cân trung bình của lứa đang có, và nếu được thì cân thử vài con.
Những chỗ hay lệch khi cân heo con
Bán theo kg thì mọi tranh cãi dồn vào cái cân và lúc cân. Các chỗ dưới đây gây lệch thường xuyên nhất, phần lớn không phải do ai cố ý:
- Heo no và heo đói. Heo vừa ăn, vừa uống có thể nặng hơn lúc đói một phần đáng kể so với trọng lượng con nhỏ. Thoả thuận cân lúc nào: trước bữa ăn sáng, hoặc nhịn ăn bao lâu trước khi cân theo cách người bán vẫn làm và bạn chấp nhận.
- Cân lẫn rổ, bao, dây. Trừ bì là việc phải làm trước mặt hai bên: cân rổ không, ghi lại, rồi mới cân heo.
- Cân ướt. Heo vừa tắm, chuồng vừa xịt nước thì lông và da giữ nước. Chênh không nhiều mỗi con nhưng cộng cả lô lại thành tiền.
- Cân không chuẩn. Cân treo, cân đồng hồ lâu ngày lệch. Mang theo một vật đã biết khối lượng (ví dụ một bao gạo đã cân ở cửa hàng) để thử là cách đơn giản, không gây mất lòng nếu nói trước.
- Cân cả ô rồi chia đều. Nhanh, nhưng che mất con nhẹ. Nếu bán theo kg mà cân gộp, ít nhất nên tách các con nhỏ rõ rệt ra cân riêng.
- Làm tròn. Làm tròn từng con lên nửa kg hay một kg, cộng mười con là thêm vài kg. Thoả thuận làm tròn tổng, không làm tròn từng con.
Không có thói quen nào ở trên là gian lận nếu hai bên biết và đồng ý trước. Chúng chỉ thành chuyện khi một bên biết, bên kia không biết.
Khi nào nên chọn mua theo con, khi nào theo kg
Mua theo con hợp khi bạn được xem và chọn từng con, lứa đều, và bạn mua để nuôi thịt theo số đầu con (chuồng có số ô cố định, thức ăn tính theo đầu con). Bạn biết ngay số tiền, không phải cân, không phải cãi chuyện no đói. Đổi lại, phải nói rõ khoảng tuổi hoặc khoảng cân và quyền loại con quá nhẹ.
Mua theo kg hợp khi lứa không đều, khi bạn mua cả lứa không được chọn, hoặc khi mua qua người trung gian mà bạn không có mặt lúc bắt. Cân là thước đo khách quan nhất mà hai bên ở xa có thể dựa vào, miễn là đã chốt cân lúc nào, trừ bì thế nào.
Mua theo giá chuẩn cộng trừ hợp với lô lớn, mua định kỳ từ cùng một nơi. Một lần thoả thuận tốt dùng được cả năm, mỗi lứa chỉ việc cân. Cần hỏi kỹ phần cộng và phần trừ có cân đối không, và có giới hạn không: heo quá nhẹ dưới một mức thì không nhận, chứ không phải chỉ trừ tiền.
Với bê, dê con thì cách tính theo con vẫn phổ biến hơn, vì cân gia súc lớn tại nhà khó; chuyện mua ở chợ trâu bò, qua lái, cân hơi hay ước lượng có danh mục riêng về chợ và lái.
Các câu phải chốt trước khi bắt heo ra
Chốt bằng tin nhắn hoặc ghi vào giấy, trước khi người bán vào ô bắt heo. Sau khi đã bắt, heo con bị stress, mọi việc nên làm nhanh.
- Tính theo con, theo kg hay giá chuẩn cộng trừ; nếu cộng trừ thì mỗi kg bao nhiêu, có giới hạn trên dưới không.
- Khoảng cân hoặc tuổi chấp nhận; con dưới mức đó thì loại hay tính giá riêng.
- Cân lúc nào so với bữa ăn; cân từng con hay cân gộp; trừ bì thế nào; làm tròn ra sao.
- Heo đã tiêm những mũi nào theo sổ của người bán; người bán đưa sổ hoặc ghi lại cho bạn.
- Ai chở, chở bằng gì, ai chịu nếu heo bị thương hoặc chết trên đường.
- Bao bao nhiêu ngày sau khi về chuồng nếu heo bỏ ăn hoặc chết, đền bằng con hay tiền.
- Trả tiền khi nào, giữ lại phần nào tới hết thời gian bao.
Chuyện chọn heo con khoẻ bằng mắt (lông, da, chân, phân) thuộc khâu chọn giống; ở đây chỉ nhắc rằng chốt giá trước khi xem kỹ từng con là bỏ mất quyền loại con không đạt.
Heo con đặt trước theo lứa: chốt giá lúc đặt hay lúc giao
Nhiều người mua heo con theo kiểu đặt trước: nái chửa hoặc vừa đẻ, người mua đặt cả lứa hay vài con, hẹn lúc cai sữa tới bắt. Từ lúc đặt tới lúc giao có thể vài tuần tới hơn một tháng, và trong khoảng đó mặt bằng giá heo con trong vùng có thể đổi. Câu hỏi là giá áp dụng là giá lúc đặt hay giá lúc giao.
Chốt giá lúc đặt cho người mua sự chắc chắn để tính vốn, đổi lại người bán chịu rủi ro giá lên. Người bán thường chỉ đồng ý khi có cọc và khi thời gian chờ ngắn. Giá theo thời điểm giao thì người bán yên tâm, nhưng người mua không biết trước sẽ trả bao nhiêu; muốn công bằng, cần thoả thuận lấy căn cứ nào để xác định giá lúc giao, chứ không để người bán tự báo.
Một cách dung hoà hay gặp là chốt giá kèm biên độ: ví dụ giả định, giá chốt lúc đặt, nếu lúc giao mặt bằng chung trong vùng lệch quá một mức thì hai bên chia đôi phần lệch. Dù chọn cách nào, cách tính cân nặng (theo con hay theo kg) cũng phải ghi cùng lúc, vì heo cai sữa sớm hay muộn vài ngày là cân nặng đổi theo. Phần cọc, lứa đẻ ít hơn số đặt và các tình huống giữ suất được bàn kỹ ở danh mục đặt cọc.
Ba phép tính nhanh trên điện thoại khi đứng ở chuồng
Không cần giấy bút, chỉ cần máy tính trên điện thoại. Ba phép tính này giúp bạn so ngay tại chỗ khi người bán đổi cách báo giá giữa chừng, hoặc khi hai người bán trong cùng xóm báo theo hai kiểu khác nhau và bạn phải quyết trong buổi sáng.
- Đổi giá theo con ra giá mỗi kg: lấy giá mỗi con chia cho cân trung bình của vài con đã cân thử. Ví dụ giả định 1.500.000 chia 9,5 ra khoảng 158.000 mỗi kg.
- Đổi giá mỗi kg ra giá mỗi con: nhân giá kg với cân trung bình. Làm phép này cho cả con nhẹ nhất bạn chấp nhận để thấy khoảng tiền mỗi con.
- Tính giá chuẩn cộng trừ: lấy giá chuẩn, cộng hoặc trừ phần chênh cân nhân với tiền mỗi kg. Làm cho một con nặng và một con nhẹ để thấy phần cộng và phần trừ có cân đối không.
Nếu ba phép tính cho kết quả gần nhau, cách báo giá không quan trọng lắm, chỉ cần chốt cách cân. Nếu lệch nhiều, hỏi lại người bán vì sao trước khi quyết.
Góc người bán: chọn kiểu báo giá cho lứa heo con của mình
Hộ nuôi vài nái bán heo con thường báo theo con cho gọn. Cách này ổn khi lứa đều. Khi lứa có vài con nhẹ rõ rệt, tách các con đó ra báo giá riêng hoặc bán theo kg sẽ đỡ tranh cãi hơn là gộp vào bán chung một giá: khách thấy con nhỏ trong lô thì sẽ ép giá cả lô, thiệt hơn.
Nếu bán theo kg, nên cho khách thấy cái cân và thấy bạn trừ bì. Nói trước giờ cân và cách cho ăn trước khi cân theo thói quen của chuồng. Khách đã được nói trước thì không thấy bị thiệt, và lần sau họ hỏi thẳng giá kg của bạn mà không cần mặc cả lại.
Ghi lại cân nặng từng con lúc bán vào sổ, cùng ngày đẻ và ngày cai sữa của lứa. Sổ này vừa giúp bạn biết lứa nào lớn tốt để giữ nái, vừa là thứ khách quen tin khi bạn báo “lứa này tầm bao nhiêu ký”.
Câu hỏi thường gặp
Heo con giá theo kg cao hơn heo thịt rất nhiều có bình thường không?
Bình thường. Giá kg heo con gồm cả chi phí nuôi nái, phối giống, chăm heo theo mẹ và rủi ro hao lúc nhỏ, chia trên số kg còn ít. Vì vậy so giá kg heo con với giá kg heo xuất chuồng không nói lên điều gì; chỉ nên so giá heo con giữa các nơi bán với nhau.
Người bán cho heo ăn no rồi mới cân có phải gian lận không?
Nếu đã thoả thuận trước và hai bên đồng ý thì không. Vấn đề chỉ phát sinh khi người mua không biết. Cách tránh là chốt trước giờ cân so với bữa ăn, hoặc thoả thuận một mức trừ hao cho phần thức ăn trong bụng nếu buộc phải cân sau bữa.
Mua cả lứa không được chọn thì nên tính theo con hay theo kg?
Thường nên tính theo kg hoặc giá chuẩn cộng trừ, vì cả lứa luôn có con nặng con nhẹ và bạn không được loại. Tính theo con khi không được chọn là nhận toàn bộ rủi ro con nhẹ về phía mình.
Có nên mang cân riêng đi mua heo con không?
Với lô nhỏ, thử cân của người bán bằng một vật đã biết khối lượng là đủ. Với lô lớn mua định kỳ, mang cân riêng hoặc thống nhất dùng một cân chung đã kiểm là cách giữ hoà khí lâu dài. Nói trước với người bán để không gây cảm giác nghi ngờ.
Heo con về tới chuồng cân lại nhẹ hơn lúc mua có được đòi lại tiền không?
Heo sụt cân trên đường và sau khi về là chuyện thường do stress, nhịn ăn, mất nước, nên cân lại ở nhà không dùng để đòi tiền được. Căn cứ duy nhất là cân lúc giao trước mặt hai bên. Đó là lý do phải cân cẩn thận ngay tại chỗ.
Mua dê con, bê con có tính theo kg như heo con không?
Ít hơn, vì cân gia súc lớn tại nhà khó và người ta quen ước theo tuổi, tầm vóc. Nguyên tắc quy đổi vẫn giống: đưa mọi báo giá về giá mỗi con ở tuổi và tầm vóc bạn thật sự nhận, rồi mới so.