Một tờ giấy mua bán con giống viết tay đủ dùng chỉ cần trả lời rõ năm câu: bán con gì (loài, giống, tuổi, cỡ, số lượng), giá tính thế nào (theo con, theo kg hay theo lứa, đã gồm tiêm và phí chở chưa), giao ở đâu, lúc nào, người bán bảo đảm điều gì (bao sống bao lâu, bao trống mái tỷ lệ bao nhiêu) và từ thời điểm nào con giống thuộc trách nhiệm người mua. Thiếu câu cuối là thiếu đúng dòng mà các vụ cãi nhau xoay quanh.
Khác với giấy bán một chiếc xe hay một cái tủ, món hàng ở đây đang sống, có thể chết hoặc yếu đi trong vài giờ, và mỗi con lại mỗi khác. Vì vậy tờ giấy phải mô tả được cả trạng thái lúc giao lẫn lời hứa sau khi giao. Phần dưới là danh mục từng dòng kèm cách ghi, những câu mơ hồ nên tránh và cách ký giữ cho gọn.
Vì sao con giống cần tờ giấy riêng, không dùng mẫu mua bán đồ vật
Mẫu giấy mua bán đồ vật thường chỉ có tên hàng, số lượng, giá và chữ ký. Với con giống, ba thứ đó không đủ để phân xử khi có chuyện. Một lứa 500 gà con một ngày tuổi giao lúc sáng có thể còn đủ, chiều đã chết lẻ tẻ; một con heo con cai sữa nặng 9 kg ở chuồng người bán có thể chỉ còn hơn 8 kg sau một chặng đường dài vì đói và mất nước. Nếu giấy không ghi cân ở đâu, đếm lúc nào, thì mỗi bên sẽ nhớ một con số khác nhau.
Con giống còn mang theo những thứ không nhìn thấy được: đã tiêm phòng gì, từ đàn mẹ nào, đã qua cách ly chưa, có giấy kiểm dịch khi đi ra khỏi tỉnh hay không. Người mua thường chỉ hỏi miệng, người bán trả lời miệng, đến khi đàn có vấn đề thì không còn gì để đối chiếu. Một dòng ghi "đã tiêm" không có ngày, không có tên bệnh được phòng, gần như vô giá trị.
Cuối cùng, giá con giống hay đi kèm điều kiện: giá này là "bao sống ba ngày", giá kia là "bán đứt, không bao". Hai mức giá khác nhau chính vì phần rủi ro người bán nhận gánh. Nếu không viết điều kiện ra, người mua trả giá có bao mà khi đòi thì người bán bảo đó là giá bán đứt. Tờ giấy riêng cho con giống là để khoá lại đúng cái món đã thương lượng, không phải để làm thủ tục cho có.
Danh mục từng dòng và cách ghi cho đúng
Bảng dưới là danh mục nội dung nên có. Không bắt buộc đủ hết mọi dòng cho mọi giao dịch nhỏ, nhưng càng nhiều tiền, càng xa đường, càng nên ghi đủ. Các con số trong cột ví dụ là ví dụ giả định.
| Dòng | Ghi thế nào | Ví dụ ghi đúng |
|---|---|---|
| Hai bên | Họ tên, nơi ở theo tên xã/phường và tỉnh mới, số giấy tờ tuỳ thân nếu số tiền lớn | Bên bán: hộ ông A, xã B, tỉnh Tây Ninh |
| Loài, giống | Gọi đúng tên giống như hai bên đã nói, kèm chữ "lai" nếu là con lai | Gà ta lai, một ngày tuổi, lứa ấp ngày 12 |
| Số lượng và cách đếm | Số con, đếm ở đâu, có tính con bù hao hụt không | 300 con, đếm tại trại, thêm 6 con bù không tính tiền |
| Cỡ, tuổi, cân | Ngày tuổi, cân bình quân hoặc tổng cân, cân ở đâu | Heo con cai sữa 28 ngày, tổng cân 95 kg cho 10 con tại chuồng bên bán |
| Giá và cách tính | Đơn giá theo con hay kg, đã gồm tiêm, phí chở, giấy kiểm dịch chưa | Đơn giá theo con, đã gồm phí chở tới nhà, chưa gồm kiểm dịch |
| Tiền đã trả | Đã cọc bao nhiêu, ngày nào, trả bằng gì, còn lại trả khi nào | Đã cọc ngày 3, chuyển khoản; phần còn lại trả khi đếm xong |
| Tiêm phòng, sức khoẻ | Phòng bệnh gì, ngày nào, ai tiêm; có kèm sổ hay ảnh vỏ chai không | Đã tiêm phòng theo sổ đính kèm, ngày ghi trong sổ |
| Điều kiện bảo đảm | Bao sống bao lâu, bao trống mái tỷ lệ bao nhiêu, đền bằng gì | Bao sống 72 giờ tính từ lúc giao, đền bằng con cùng lứa |
| Giao nhận | Nơi giao, ngày giờ, ai chở, ai chịu phí | Giao tại nhà bên mua trước 9 giờ sáng ngày 15 |
| Chuyển rủi ro | Từ thời điểm nào con giống do bên mua chịu | Từ khi bên mua ký biên bản đếm tại nhà mình |
| Chữ ký | Hai bên ký, ghi rõ họ tên; người làm chứng nếu có | Ký tại nhà bên mua, có trưởng thôn làm chứng |
Hai dòng hay bị bỏ nhất là "cách đếm" và "chuyển rủi ro". Hai dòng hay bị ghi sai nhất là "loài, giống" (ghi chung chung "gà giống") và "tiêm phòng" (ghi một chữ "đã tiêm"). Bạn có thể chép bảng này vào sổ, mỗi lần mua chỉ việc điền.
Ghi điều kiện bao sống, bao trống mái sao cho đo được
Bao sống phải có mốc bắt đầu và mốc kết thúc. Viết "bao sống ba ngày" thì ba ngày tính từ lúc nào: lúc xuất chuồng, lúc xe tới hay lúc đếm xong? Chênh nhau có khi nửa ngày, mà gà con hay chết dồn vào chính khoảng đó. Ghi "72 giờ kể từ lúc hai bên đếm xong tại nhà bên mua" thì không còn chỗ để hiểu hai cách.
Ghi cách chứng minh con chết. Bao sống mà không thoả thuận cách báo thì người bán có lý do nghi ngờ. Nên ghi luôn: bên mua chụp ảnh, quay video con chết kèm ngày giờ, giữ xác trong một khoảng thời gian để bên bán hoặc thú y xem nếu cần, báo qua tin nhắn trong ngày.
Ghi cái gì không được bao. Người bán có lý khi không muốn chịu cho lỗi úm sai nhiệt độ, nước uống bẩn hay chuồng chưa sát trùng. Viết ra những trường hợp không bao còn giúp người mua biết mình phải chuẩn bị gì trước khi nhận, thay vì tranh cãi sau.
Bao trống mái phải có tỷ lệ và thời điểm kiểm. Với gà, vịt con mua để đẻ, phân biệt trống mái lúc một ngày tuổi có sai số, nên người bán thường bao theo tỷ lệ. Ghi rõ "bao mái tối thiểu bao nhiêu phần trăm, kiểm khi gà được bao nhiêu tuần tuổi, phần thiếu đền bằng gì". Không có tuổi kiểm, bên mua có thể đòi ở tuần thứ mười mà bên bán thì cho rằng đã quá hạn.
Đền bằng con hay bằng tiền phải ghi trước. Đền bằng con cùng lứa thường không còn vì lứa đã bán hết; đền bằng lứa sau thì con nhỏ hơn đàn đang nuôi. Nếu đền bằng tiền, ghi tính theo đơn giá trong giấy. Một dòng này bớt được cả buổi cãi nhau.
Thời điểm chuyển rủi ro: dòng hay bị bỏ quên nhất
Theo nguyên tắc chung của luật dân sự, rủi ro đối với tài sản mua bán thường chuyển sang người mua khi tài sản được giao, trừ khi hai bên có thoả thuận khác. Với con giống, "giao" có thể xảy ra ở nhiều chỗ: tại cổng trại khi người mua tự chở, tại bến khi gửi theo xe, hay tại sân nhà người mua khi người bán chở tới. Mỗi cách giao đẩy mốc chuyển rủi ro tới một điểm khác nhau, và vì đó là thoả thuận, bạn hoàn toàn có thể viết ra mốc mà hai bên thấy hợp lý.
Ví dụ giả định: một hộ ở Đồng Tháp mua 2.000 cá rô phi giống của một hộ ương cách 40 km, người bán chở bằng bao oxy. Nếu giấy ghi "giao tại ao bên mua", thì cá chết trong bao trên đường là phần của bên bán. Nếu giấy ghi "giao tại nhà bên bán, bên mua thuê xe", phần chết đó là của bên mua dù bên bán đóng bao. Cùng một mẻ cá, cùng số con chết, kết quả khác hẳn chỉ vì một dòng chữ.
Khi đã chọn mốc, hãy ghi kèm việc phải làm ở mốc đó: đếm, cân, xem qua tình trạng, ký nhận. Một mốc không gắn với việc kiểm thì về sau không ai chứng minh được con giống lúc đó ra sao. Với giao dịch qua nhà xe, quan hệ giữa người gửi với nhà xe là một hợp đồng khác; tờ giấy mua bán chỉ cần nói rõ giữa người bán và người mua, ai là người gửi và ai chịu khi xe làm chết hàng.
Những cách ghi mơ hồ hay gây cãi nhau và cách viết lại
Phần lớn tranh chấp con giống không đến từ người gian mà từ những chữ mỗi bên hiểu một kiểu. Đây là các cụm hay gặp nhất.
| Ghi mơ hồ | Vì sao dễ cãi | Viết lại |
|---|---|---|
| Gà giống tốt | "Tốt" không đo được | Gà ta lai một ngày tuổi, không dị tật chân, mỏ, rốn khô |
| Heo con khoảng 10 ký | "Khoảng" cho phép lệch nhiều | Tổng cân 10 con tối thiểu 95 kg, cân tại chuồng bên bán |
| Bao chết | Không có thời hạn, không có cách tính | Bao sống 72 giờ từ lúc đếm xong, đền bằng tiền theo đơn giá |
| Giao trong tuần | Không ngày cụ thể, lứa đã quá tuổi vẫn giao | Giao ngày 15; trễ quá ngày 17 bên mua được huỷ và nhận lại cọc |
| Đã tiêm đủ | Không biết đủ theo lịch nào | Đã phòng theo sổ đính kèm, ngày và tên bệnh ghi trong sổ |
| Giá như đã nói | Không ai nhớ đã nói gì | Đơn giá theo con, đã gồm phí chở, chưa gồm kiểm dịch |
| Cá 50 con một ký | Không ghi cách cân mẫu | Cân mẫu ba lần, mỗi lần một rổ, lấy bình quân, hai bên cùng đếm |
Nguyên tắc chung khi viết lại: mỗi tính từ ("tốt", "khoẻ", "đẹp") thay bằng một điều kiện kiểm được bằng mắt, bằng cân hoặc bằng thời gian. Người bán làm ăn đàng hoàng thường không ngại ghi như vậy, vì nó cũng bảo vệ họ khỏi những đòi hỏi quá đà.
Ký, lập mấy bản và ai giữ bản nào
Viết xong mới là một nửa. Phần còn lại là cho tờ giấy có giá trị khi cần đem ra.
- Đọc to từng dòng trước khi ký. Nhiều chỗ hiểu lầm lộ ra ngay lúc đọc, sửa trước khi ký dễ hơn sau.
- Lập ít nhất hai bản giống hệt nhau, mỗi bên giữ một. Nếu có người môi giới hay người mua chung, thêm bản cho họ hoặc chụp ảnh gửi ngay.
- Ký và ghi rõ họ tên dưới chữ ký, ký thêm ở lề mỗi trang nếu có nhiều trang. Chỗ nào sửa thì gạch một nét, hai bên ký nhỏ bên cạnh, không dùng bút xoá.
- Chụp ảnh tờ giấy đã ký và gửi vào cuộc trò chuyện giữa hai bên ngay tại chỗ. Ảnh có thời gian gửi là một bản sao khó chối.
- Ghi kèm biên nhận tiền ngay trong giấy hoặc tờ riêng: số tiền, hình thức, ngày giờ. Chuyển khoản thì nội dung chuyển khoản nên nhắc lại tên lô giống.
- Với giao dịch lớn như một đàn bò, lứa heo nái hậu bị hay vài chục nghìn cá giống, cân nhắc nhờ trưởng thôn hoặc người có uy tín làm chứng, hoặc hỏi luật sư, cán bộ tư pháp xã về việc có nên chứng thực chữ ký theo quy định hiện hành.
Giấy viết tay giữa hai cá nhân vẫn là bằng chứng về thoả thuận, nhưng nó mạnh hay yếu tuỳ vào chỗ ghi rõ tới đâu và có bằng chứng đi kèm hay không. Lưu giấy cùng ảnh, video lúc giao và tin nhắn trong cùng một chỗ để khi cần là lấy ra đủ bộ.
Câu hỏi thường gặp
Mua vài chục con gà con ở chợ có cần làm giấy không?
Với vài chục con mua tại chỗ và trả tiền ngay, giấy không cần cầu kỳ, nhưng nên có ít nhất một tin nhắn hoặc mảnh giấy ghi loài, số con, ngày mua và lời người bán nói về tiêm phòng, kèm ảnh chụp lúc nhận. Khi đàn có chuyện, thứ đó giúp bạn và thú y biết bắt đầu từ đâu.
Giấy mua bán viết tay có cần công chứng không?
Mua bán con giống thông thường giữa hai cá nhân không bắt buộc công chứng theo nguyên tắc chung, giấy tay có chữ ký hai bên vẫn là bằng chứng về thoả thuận. Khi số tiền lớn hoặc hai bên ở xa nhau, bạn có thể hỏi cán bộ tư pháp cấp xã về chứng thực chữ ký theo quy định hiện hành.
Người bán không chịu ký giấy thì sao?
Nhiều hộ nhỏ ngại chữ nghĩa chứ không có ý gian. Bạn có thể tự viết rồi nhắn lại nội dung cho họ và xin một câu trả lời đồng ý, hoặc ghi âm cuộc nói chuyện khi đã báo trước. Nếu người bán từ chối mọi hình thức xác nhận cho một lô lớn, đó là lúc nên cân nhắc lại.
Ghi giá trong giấy có bắt buộc không, hay chỉ ghi số con?
Nên ghi cả đơn giá lẫn tổng tiền và cách tính. Không có giá thì khi đền bù theo tiền, hai bên không có căn cứ chung. Cũng nên ghi giá đã gồm những gì, như phí chở, giấy kiểm dịch, tiêm phòng, vì đó là những khoản hay bị tính thêm sau.
Mua con giống qua người môi giới thì ai ký giấy?
Giấy nên ký giữa người bán thật và người mua thật, người môi giới ký với vai trò làm chứng hoặc ghi rõ khoản phí của họ ở một tờ riêng. Nếu chỉ có người môi giới ký thay người bán, khi có chuyện bạn khó đòi được người bán chịu trách nhiệm.
Có nên dùng mẫu giấy mua bán in sẵn tải trên mạng?
Mẫu in sẵn tiện để không sót tên hai bên và chữ ký, nhưng hầu hết thiếu các dòng riêng của con giống như cách đếm, bao sống, chuyển rủi ro. Nếu dùng, hãy viết tay bổ sung những dòng đó vào và cả hai bên ký nhỏ cạnh phần thêm.