Người mua gà con, vịt con để nuôi đẻ thường hỏi "có bao mái không". Lời đáp "bao mái" làm người mua yên tâm, đến khi đàn lớn được vài tuần, mào và lông bắt đầu lộ, mới thấy trong đàn lẫn một phần đáng kể là trống. Gà trống nuôi trong đàn đẻ là chi phí thức ăn không sinh trứng, vậy nên người mua thấy thiệt và đi đòi.
Điểm cần hiểu trước khi đòi: gần như không có phương pháp chọn trống mái ở con mới nở nào chính xác tuyệt đối. Một số dòng gà có thể chọn theo màu lông hoặc tốc độ mọc lông cánh nhờ đặc điểm di truyền riêng; nhiều nơi chọn bằng cách soi lỗ huyệt, cần người có tay nghề và vẫn có sai số; còn với gà ta, gà lai địa phương, chọn trống mái ở con mới nở rất khó. Vì vậy, một lời "bao mái" hợp lý luôn đi kèm một tỷ lệ, và tranh chấp nên xoay quanh tỷ lệ đó, không phải quanh từng con trống.
Bao mái thật sự nghĩa là gì
Khi người bán nói "bao mái", có ba khả năng. Một là người bán có phương pháp chọn với độ chính xác cao cho dòng gà, vịt đó và cam kết một tỷ lệ mái tối thiểu. Hai là người bán bán gà, vịt đã lớn hơn (thường gọi là gà dò, vịt hậu bị) khi trống mái đã phân biệt được bằng mắt, nên cam kết gần như chắc chắn. Ba là người bán nói cho có, không có phương pháp nào, và lời "bao mái" chỉ là cách bán hàng.
Ba khả năng này dẫn tới ba mức cam kết rất khác nhau. Với gà con mới nở được chọn theo đặc điểm di truyền của dòng, tỷ lệ đúng có thể cao. Với gà dò đã lộ mào, việc chọn sai gần như chỉ do nhầm lẫn khi bắt. Còn với gà ta mới nở, người bán hứa "bao mái trăm phần trăm" là hứa điều khó làm được, và người mua nên hiểu đó là rủi ro chứ không phải bảo đảm.
Vì vậy câu hỏi đúng lúc mua không phải "có bao mái không" mà là: chọn trống mái bằng cách nào, tỷ lệ mái cam kết là bao nhiêu, quá tỷ lệ đó thì xử lý ra sao. Người bán có phương pháp thật trả lời được; người bán nói cho có sẽ lúng túng.
Các cách bán "mái" và mức cam kết hợp lý
Bảng giúp người mua đặt kỳ vọng đúng theo cách bán. Tỷ lệ cụ thể không ghi ở đây vì phụ thuộc dòng giống và tay nghề người chọn; hãy hỏi người bán con số họ cam kết.
| Cách bán | Cơ sở chọn | Cam kết hợp lý nên đòi |
|---|---|---|
| Gà con mới nở, dòng chọn được theo lông | Đặc điểm lông của dòng giống | Tỷ lệ mái tối thiểu ghi rõ, bù phần trống vượt tỷ lệ |
| Gà, vịt con soi lỗ huyệt | Tay nghề người chọn | Tỷ lệ mái tối thiểu, có sai số chấp nhận |
| Gà ta, gà lai địa phương mới nở | Thường không chọn được chắc chắn | Bán theo tỷ lệ trống mái tự nhiên, giá phản ánh điều đó |
| Gà dò, vịt hậu bị đã lộ trống mái | Nhìn mào, lông, dáng | Gần như toàn bộ mái; con trống lẫn vào đổi ngay |
Hàng thứ ba là chỗ tranh chấp hay nổ ra nhất: người mua trả giá cao vì nghĩ được "bao mái", trong khi người bán không có cách nào chọn chắc. Nếu đang mua loại này, hãy đàm phán giá theo tỷ lệ tự nhiên hoặc chuyển sang mua gà dò đã lộ mái.
Đếm trống mái thế nào để có số liệu đáng tin
Số liệu đếm là nền của mọi đề nghị bù. Đếm sớm quá thì chưa phân biệt được, đếm muộn quá thì người bán có lý do nghi số con đã bị thay đổi.
- Hỏi người bán từ lúc mua: đến tuổi nào thì nhìn được trống mái, để hẹn mốc đếm.
- Đến mốc đó, dồn đàn vào một góc, cho đi qua cửa hẹp từng con, hai người đếm: một người đếm trống, một người đếm mái.
- Quay video liên tục quá trình đếm, rõ mào, lông những con được tính là trống.
- Ghi tổng số con hiện có, so với số con đã mua trừ số con chết đã báo trước đó.
- Tính tỷ lệ mái thực tế: số mái chia tổng số con còn sống.
- Gửi video và số liệu cho người bán trong ngày, mời người bán tới đếm lại nếu muốn.
Lời mời người bán tới đếm lại là bước quan trọng. Nó cho thấy bạn không giấu gì, và nếu người bán đến, số liệu được hai bên cùng xác nhận thì cuộc nói chuyện về bù trừ đi rất nhanh.
Ví dụ cách tính phần bù theo tỷ lệ
Ví dụ giả định. Mua hai trăm gà con giá theo con mái, người bán cam kết tỷ lệ mái tối thiểu chín mươi phần trăm, phần trống vượt cam kết được bù bằng gà mái lứa sau. Đến mốc đếm, đàn còn một trăm chín mươi con (mười con chết đã báo và xử lý riêng). Đếm ra một trăm sáu mươi mái và ba mươi trống.
Theo cam kết, với một trăm chín mươi con còn sống, số trống được chấp nhận là mười phần trăm, tức mười chín con. Số trống thực tế là ba mươi. Phần vượt là mười một con. Người bán bù mười một con mái ở lứa sau, hoặc hoàn tiền mười một con theo chênh lệch giữa giá mái và giá trống nếu hai bên thoả thuận như vậy.
Có hai điều nên để ý. Thứ nhất, ba mươi con trống không phải bỏ đi; chúng vẫn có giá trị nuôi thịt hoặc bán lại, nên nhiều nơi tính bù theo chênh lệch giá chứ không phải toàn bộ giá con mái. Thứ hai, tỷ lệ tính trên số con còn sống ở mốc đếm, nên số con chết trước đó cần được báo và ghi rõ, tránh tranh cãi kiểu "chết toàn mái nên tỷ lệ trống mới cao".
Người bán thường phản bác thế nào và cách trả lời
Biết trước những phản bác hay gặp giúp bạn chuẩn bị chứng cứ đúng chỗ:
- "Gà chị nuôi lẫn với gà khác." Trả lời bằng việc đã nuôi riêng từ khi nhận, có video lúc thả và hiện trạng chuồng.
- "Đếm sai, con đó là mái mào to." Mời người bán tới cùng đếm, hoặc chờ thêm một thời gian để các con còn nghi ngờ lộ rõ.
- "Chết toàn mái nên mới vậy." Đưa ra ghi chép số con chết theo ngày đã báo cho người bán.
- "Không ai bao mái trăm phần trăm." Đồng ý, và quay về tỷ lệ đã cam kết; nếu chưa cam kết tỷ lệ, đề nghị dùng mức người trong vùng thường chấp nhận.
- "Hết hạn bảo hành rồi." Nếu chưa thoả thuận hạn, thời điểm hợp lý là lúc đầu tiên phân biệt được trống mái; bạn đã báo ngay lúc đó.
Với gà ta mua không có cam kết tỷ lệ, cơ hội đòi bù thấp hơn nhiều. Khi đó, cuộc nói chuyện nên nhắm vào một sự hỗ trợ thiện chí như bớt giá lứa sau, thay vì đòi đền như vi phạm hợp đồng.
Trước khi mua: năm câu hỏi để khỏi phải đòi bù
Tranh chấp trống mái dễ phòng hơn dễ giải. Năm câu dưới nên hỏi và ghi lại câu trả lời trước khi trả tiền:
- Đây là dòng gà, vịt gì, có chọn được trống mái lúc mới nở không, chọn bằng cách nào?
- Tỷ lệ mái cam kết tối thiểu là bao nhiêu phần trăm?
- Đến tuổi nào thì nhìn được trống mái để hai bên cùng đếm?
- Nếu tỷ lệ trống vượt mức cam kết thì bù bằng gì: mái lứa sau, hoàn chênh lệch giá, hay đổi trống lấy mái?
- Giá này là giá đã chọn mái hay giá không chọn, chênh bao nhiêu so với con không chọn?
Câu cuối giúp bạn biết mình đang trả bao nhiêu cho lời hứa "mái". Nếu khoản chênh nhỏ, rủi ro lẫn trống có thể chấp nhận được; nếu khoản chênh lớn, lời hứa đó phải được ghi rõ và có cách đối chiếu.
Người bán trả lời được rành mạch năm câu này thường là người có phương pháp chọn thật. Người bán trả lời "cứ yên tâm" cho mọi câu là người bạn nên hạ kỳ vọng về chữ "bao mái".
Khi người bán không chịu bù
Nếu đã có cam kết tỷ lệ bằng tin nhắn, có video đếm và đã mời người bán đếm lại mà người bán vẫn từ chối, bạn có đủ cơ sở để nhờ hoà giải ở thôn, xã. Người hoà giải chỉ cần đọc tin nhắn cam kết và xem video đếm là hiểu vấn đề; tranh chấp kiểu này thường giải quyết được ở cấp cơ sở vì số liệu rõ ràng.
Nếu không có cam kết tỷ lệ, chỉ có lời "bao mái" chung chung, vị thế của bạn yếu hơn. Khi đó nên dựa vào mức tỷ lệ mà người mua bán gà vịt trong vùng thường chấp nhận và đề nghị người bán bù phần vượt quá mức đó. Một đề nghị dựa trên tập quán của vùng dễ được người hoà giải và chính người bán chấp nhận hơn đòi bù toàn bộ số trống.
Nếu cả hoà giải cũng không thành, hãy cân nhắc giá trị khoản đòi so với công sức theo đuổi tiếp. Với vài chục con gà trống vượt tỷ lệ, cách thực tế thường là nuôi trống bán thịt để gỡ phần thiệt, ghi nhận bài học, và lần sau mua ở nơi có cam kết tỷ lệ rõ ràng hoặc mua gà dò đã lộ mái.
Trong mọi trường hợp, tránh đăng lên mạng xã hội gọi tên người bán khi chưa giải quyết xong. Việc đó dễ khiến người bán cứng rắn hơn, và nếu nội dung đăng không chính xác, bạn có thể vướng vào chuyện khác. Kể sự việc một cách khách quan, sau khi đã có kết quả, mới là cách cảnh báo có ích cho người khác.
Câu hỏi thường gặp
Có cách nào tự phân biệt trống mái gà con mới nở không?
Với một số dòng gà có đặc điểm lông riêng, người có kinh nghiệm phân biệt được khá sớm. Với gà ta và gà lai địa phương, việc này rất khó và hay sai. Người mua không nên tự chọn rồi cãi với người bán; hãy dựa vào cam kết tỷ lệ và mốc đếm.
Mua vịt bao mái, bao lâu thì đếm được trống mái?
Tuỳ giống vịt; nhiều người nuôi nhận ra qua tiếng kêu và lông khi vịt lớn hơn vài tuần. Hãy hỏi người bán mốc tuổi họ dùng để xác định và ghi vào thoả thuận, để hai bên cùng đếm vào đúng mốc đó.
Người bán bù gà trống bằng gà mái lứa sau, nhưng gà trống thì người mua giữ, có công bằng không?
Tuỳ thoả thuận. Gà trống vẫn có giá trị nên nhiều nơi để người mua giữ trống và người bán bù phần chênh lệch hoặc bù mái. Nếu muốn trả lại trống, ghi rõ vào thoả thuận ai chịu công bắt và vận chuyển.
Mua gà dò mái mà vẫn lẫn trống, có đòi đổi ngay được không?
Với gà dò đã lộ trống mái, con trống lẫn vào gần như chắc là do bắt nhầm, nên yêu cầu đổi ngay lúc nhận hoặc ngay khi phát hiện là hợp lý. Kiểm từng con lúc bắt là cách tránh việc phải đổi sau.
Giá gà con bao mái cao hơn giá gà con không chọn, chênh bao nhiêu là hợp lý?
Không có con số chung. Về nguyên lý, phần chênh nên tương xứng với chi phí chọn và giá trị con mái trên con trống theo mục đích nuôi. Nếu người bán không chọn được chắc chắn, phần chênh cao là trả tiền cho một lời hứa khó giữ.
Có nên mua gà con không chọn trống mái rồi tự loại trống sau?
Nhiều hộ làm vậy, nhất là khi gà trống bán thịt được giá. Cách này tránh tranh chấp, nhưng tốn thức ăn nuôi trống tới lúc loại. Hãy tính tổng chi phí cả hai cách trước khi chọn.