Khi mua heo nái hậu bị hay heo đực giống, ngoài giấy mua bán, bạn nên xin phiếu lý lịch của từng con: số tai hoặc số hiệu, ngày sinh, giống hoặc tổ hợp lai, số hiệu bố và mẹ, cân ở các mốc tuổi nếu có, các việc phòng bệnh đã làm và kết quả xét nghiệm trước khi xuất. Khi giao, đối chiếu số tai trên con heo với số trên phiếu từng con một trước khi ký nhận.
Heo nái và heo đực là con giống để sinh sản nhiều năm, giá trị cao hơn heo thịt nhiều lần và ảnh hưởng tới mọi lứa con sau này. Bài này không bàn cách chọn heo giống tốt bằng ngoại hình (phần đó thuộc kỹ thuật chọn giống) mà đi vào giấy tờ: phiếu lý lịch có gì, dòng nào quan trọng, cách đối chiếu giấy với con thật và cách ghi vào giấy mua bán để những thông tin đó có giá trị.
Vì sao con giống sinh sản cần lý lịch riêng từng con
Heo thịt mua theo lô, con nọ thay được con kia. Heo nái và heo đực thì không: mỗi con sẽ ở trong chuồng của bạn vài năm, sinh ra hàng chục lứa con. Nếu nó mang tổ hợp lai khác với lời quảng cáo, hoặc có quan hệ huyết thống gần với con đực bạn đang có, sai lầm đó lặp lại ở mọi lứa. Lý lịch là thứ duy nhất cho bạn biết những điều mà nhìn ngoại hình không thấy được.
Lý lịch còn là căn cứ của giá. Một con nái hậu bị được bán với giá cao hơn heo thịt cùng cân nặng vì người bán khẳng định nó đến từ đàn bố mẹ được chọn lọc, đã qua kiểm tra, đã phòng bệnh đầy đủ cho giai đoạn hậu bị. Mỗi khẳng định đó cần một dòng trên giấy. Không có giấy, bạn đang trả giá heo giống cho một con heo không có gì chứng minh.
Cuối cùng, lý lịch cần cho việc quản lý về sau. Khi phối giống, bạn cần biết số hiệu bố mẹ để tránh cận huyết. Khi nái đẻ kém, bạn và thú y cần biết nó đã được làm gì trước khi về. Khi bán lại con giống từ đàn này, người mua tiếp theo sẽ hỏi bạn đúng những câu bạn đang hỏi hôm nay.
Phiếu lý lịch thường có những dòng nào
Mẫu phiếu mỗi trại một khác, nhưng các dòng dưới đây là những thông tin đáng xin nhất. Trại lớn thường có sẵn, hộ nuôi nhỏ bán nái tự giữ lại thì có khi chỉ có một phần.
| Dòng | Ý nghĩa với người mua | Lưu ý khi đọc |
|---|---|---|
| Số tai, số hiệu | Gắn tờ phiếu với đúng con heo | Đối chiếu bấm tai hoặc thẻ tai, không chỉ số trên giấy |
| Ngày sinh | Tính tuổi lúc mua, tuổi phối lần đầu | So với cân hiện tại xem có hợp lý không |
| Giống, tổ hợp lai | Biết mình mua giống gì, lai mấy máu | Ghi đúng như trại xác nhận, không ghi chung "heo ngoại" |
| Số hiệu bố và mẹ | Tránh phối cận huyết, biết nguồn đàn | Mua nhiều con cùng bố mẹ thì ghi chú để không phối với nhau |
| Số con cùng ổ, thứ tự đẻ của mẹ | Một chỉ báo về đàn mẹ | Là thông tin tham khảo, hỏi trại cách họ ghi |
| Cân ở các mốc tuổi | Theo dõi tốc độ lớn | Hỏi cân bằng cân gì, ở đâu |
| Các việc phòng bệnh đã làm | Thú y bên bạn tính tiếp lịch | Có ngày, tên bệnh được phòng, ai làm |
| Kết quả xét nghiệm trước khi xuất | Biết đàn đã được kiểm tra bệnh gì | Xin bản chụp phiếu kết quả, xem ngày lấy mẫu |
| Ghi chú đặc điểm | Số vú, khuyết tật đã biết, tính khí | Đối chiếu với con thật lúc giao |
Những dòng quan trọng nhất cho việc đối chiếu là số tai, ngày sinh và giống. Những dòng quan trọng nhất cho việc nuôi về sau là số hiệu bố mẹ, việc phòng bệnh và kết quả xét nghiệm. Nếu trại không có phiếu in sẵn, bạn có thể đề nghị họ chép tay các dòng này và ký tên.
Đối chiếu giấy với con heo lúc giao
Lúc giao heo giống thường đông người, heo chạy, ai cũng vội. Làm theo thứ tự này để không ký nhận nhầm.
- Xếp các phiếu lý lịch theo thứ tự số tai trước khi bắt đầu.
- Cho heo vào một ô hoặc lối hẹp, bắt từng con, đọc số tai thành tiếng, người kia dò phiếu.
- Với mỗi con, xem nhanh các ghi chú trên phiếu như số vú với nái hậu bị, đặc điểm riêng nếu có.
- Đánh dấu phiếu đã khớp, phiếu nào không tìm thấy con hoặc con nào không có phiếu thì để riêng.
- Cân lại nếu giá tính theo cân hoặc giấy mua bán có cam kết cân tối thiểu.
- Chụp ảnh từng con cạnh phiếu của nó, thấy được tai và số.
- Chỉ ký nhận khi mọi con đều khớp phiếu; con không khớp ghi rõ vào biên bản và xử lý theo thoả thuận.
Nếu thẻ tai rơi mất hoặc số bấm tai khó đọc, đừng tự đoán. Đề nghị người bán xác nhận lại bằng văn bản con đó là con nào, hoặc thay bằng con khác có số rõ ràng. Một con heo không gắn được với phiếu thì phiếu của nó không còn giá trị.
Ghi lý lịch vào giấy mua bán để có giá trị
Liệt kê số tai trong giấy mua bán. Thay vì ghi "10 con nái hậu bị", ghi "10 con nái hậu bị có số tai theo danh sách đính kèm, mỗi con một phiếu lý lịch". Danh sách đính kèm có chữ ký hai bên là một phần của giấy.
Ghi lời cam kết về giống. Nếu người bán khẳng định tổ hợp lai cụ thể, ghi đúng câu đó vào giấy. Nếu sau này đàn con cho thấy khác hẳn, bạn có căn cứ để thương lượng. Lời cam kết miệng thì không.
Ghi điều kiện về khả năng sinh sản nếu có. Một số người bán có chính sách đổi nếu nái hậu bị không lên giống hoặc đực giống không dùng được trong một khoảng thời gian. Chính sách này có hay không là thoả thuận, nhưng nếu có thì phải ghi rõ điều kiện, cách chứng minh và thời hạn.
Ghi ai giữ bản gốc phiếu. Người mua nên giữ bản gốc phiếu lý lịch vì con heo theo bạn về. Người bán giữ bản chụp hoặc bản lưu trong sổ của trại để truy lại khi cần.
Ghi kết quả xét nghiệm theo đúng phiếu. Không ghi "heo sạch bệnh" chung chung. Ghi "đàn đã được lấy mẫu xét nghiệm ngày…, kết quả theo phiếu đính kèm". Ý nghĩa của từng kết quả hỏi thú y, đừng tự diễn giải.
Dấu hiệu lý lịch đáng ngờ cần hỏi lại
Phiếu lý lịch là giấy do người bán tự lập, nên giá trị của nó phụ thuộc vào việc nó có khớp với thực tế hay không. Những dấu hiệu dưới đây không chứng minh người bán gian, nhưng mỗi dấu hiệu là một câu nên hỏi lại trước khi trả tiền:
- Ngày sinh không khớp với cân nặng: con heo nặng hơn hẳn hoặc nhẹ hơn hẳn so với tuổi ghi trên phiếu, khi so với những con khác cùng lô.
- Nhiều con có số hiệu bố mẹ giống hệt nhau trong khi số con trong lô vượt xa số con một ổ có thể có.
- Phiếu mới tinh, cùng một nét chữ, cùng một màu mực cho các con sinh cách nhau nhiều tuần, như thể được viết hết trong một buổi.
- Số tai trên phiếu không theo một quy tắc nào so với các con khác của trại, hoặc có con mang thẻ tai kiểu khác hẳn.
- Phiếu xét nghiệm không ghi ngày lấy mẫu hoặc ngày lấy mẫu từ rất lâu trước khi xuất.
- Tổ hợp lai ghi chung chung như "heo ngoại cao sản" mà người bán không giải thích được cụ thể.
- Người bán không cho xem đàn bố mẹ hay khu nuôi hậu bị, chỉ đưa heo ra ở khu xuất bán.
Khi gặp một trong các dấu hiệu, hỏi lại một cách bình thường, như hỏi để ghi sổ. Người bán có hệ thống ghi chép thật thường giải thích được ngay, ví dụ lô này gom từ hai dãy chuồng nên số tai khác nhau. Người bán không giải thích được thì bạn đã biết nên tin phiếu đó tới mức nào, và có thể đề nghị ghi rõ trong giấy mua bán rằng những thông tin đó là "theo bên bán khai".
Với lô lớn, bạn có thể nhờ cán bộ thú y hoặc người có kinh nghiệm chăn nuôi heo giống đi cùng hôm xem heo. Một người ngoài nhìn vào phiếu và con heo cùng lúc thường phát hiện chỗ lệch nhanh hơn người mua đang mải tính tiền.
Mua heo giống của hộ nuôi nhỏ, không có phiếu in sẵn
Không phải heo giống nào cũng đến từ trại có hệ thống ghi chép. Nhiều hộ giữ lại vài con nái từ lứa đẹp nhất để bán cho hàng xóm, hoặc nuôi một con đực để phối dịch vụ rồi bán lại. Những con heo này có thể rất tốt, nhưng lý lịch thường chỉ nằm trong trí nhớ của chủ nhà.
Trong trường hợp đó, bạn vẫn có thể dựng một phiếu lý lịch đơn giản bằng cách hỏi và ghi lại ngay tại chỗ: con heo sinh ngày nào, mẹ nó là con nào trong chuồng, bố là con đực nào hoặc tinh mua ở đâu, đã tiêm phòng gì theo sổ thú y xã. Xin xem heo mẹ, chụp ảnh heo mẹ. Người bán ký vào tờ ghi chép đó cùng với giấy mua bán.
Ví dụ giả định: một hộ ở Nghệ An mua hai con nái hậu bị của nhà hàng xóm cùng xã. Không có thẻ tai, hai bên thống nhất bấm một dấu nhỏ ở tai theo cách người bán vẫn làm, ghi mô tả màu lông, ngày sinh theo sổ ghi chép của nhà bán, tên heo mẹ trong chuồng, và chụp ảnh hai con cạnh heo mẹ. Tờ giấy đó đơn sơ nhưng vẫn đủ để về sau biết hai con nái này từ đâu ra và tránh phối với con đực có cùng dòng.
Thiếu lý lịch đầy đủ không có nghĩa là không mua, mà là bạn biết mình đang chấp nhận phần không chắc nào và trả giá tương ứng.
Một điểm hay bị quên khi mua của hộ nhỏ là đàn bố mẹ của họ có thể có quan hệ họ hàng gần với đàn của bạn, nhất là khi cả xóm từng dùng chung một con đực giống hay mua tinh từ cùng một chỗ. Hỏi rõ heo đực đã phối cho heo mẹ và ghi vào tờ ghi chép giúp bạn tránh ghép những cặp quá gần nhau ở các lứa sau, việc mà nhìn bằng mắt không thể biết được.
Câu hỏi thường gặp
Phiếu lý lịch heo giống có bắt buộc người bán phải đưa không?
Việc đưa phiếu lý lịch thường là thoả thuận giữa hai bên và tuỳ cách quản lý của trại. Nếu bạn cần, hãy yêu cầu từ lúc hỏi giá và ghi vào giấy mua bán. Người bán không có phiếu thì có thể chép tay các thông tin chính và ký xác nhận.
Mua nhiều nái cùng một ổ có vấn đề gì về giấy không?
Không có vấn đề về giấy, nhưng bạn nên ghi rõ những con cùng bố mẹ để sau này không phối chúng với con đực có quan hệ huyết thống gần. Phiếu lý lịch có số hiệu bố mẹ giúp bạn thấy điều này ngay.
Thẻ tai heo bị rơi sau khi mua thì phiếu lý lịch còn dùng được không?
Nếu bạn đã chụp ảnh từng con cạnh phiếu khi nhận và có ghi đặc điểm riêng, vẫn có thể nhận lại con nào là con nào. Nên đánh dấu lại ngay theo cách của trại mình và ghi chú vào phiếu ngày thay dấu.
Kết quả xét nghiệm trên phiếu là âm tính thì heo chắc chắn không bệnh?
Kết quả xét nghiệm phản ánh tình trạng tại thời điểm lấy mẫu với những bệnh được kiểm tra. Nó không bảo đảm con heo không nhiễm bệnh sau đó, nhất là trên đường vận chuyển. Ý nghĩa cụ thể của từng kết quả nên hỏi thú y.
Mua heo đực giống để phối dịch vụ cho cả xóm cần giấy gì thêm?
Ngoài lý lịch và giấy mua bán, việc dùng đực giống để phối cho đàn của người khác có thể liên quan tới quy định về quản lý giống vật nuôi. Hãy hỏi cơ quan chăn nuôi – thú y cấp tỉnh hoặc cán bộ ở xã về yêu cầu hiện hành trước khi nhận phối.
Có nên mua heo nái hậu bị không có phiếu nhưng giá mềm hơn?
Tuỳ bạn đánh giá phần rủi ro. Nếu mua, hãy tự dựng một phiếu đơn giản bằng cách hỏi và ghi lại thông tin, xem heo mẹ, chụp ảnh và nhờ người bán ký. Đừng trả giá ngang con có lý lịch đầy đủ cho một con không có gì chứng minh.