Khi khách đã đặt cọc mà không đến lấy con giống đúng hẹn, người bán nên làm ba việc theo thứ tự: liên lạc và báo hạn chót rõ ràng bằng tin nhắn, giữ con thêm một khoảng hợp lý (ngắn với gà con, cá giống; dài hơn với heo con, bê), rồi bán cho người khác khi quá hạn và xử lý cọc theo thoả thuận hoặc theo nguyên tắc chung: người đặt cọc từ chối thực hiện thì tiền cọc thuộc về người nhận cọc.
Khó ở chỗ “không đến” chưa chắc là “từ chối”. Khách có thể ốm, kẹt xe, mất điện thoại, nhầm ngày. Con giống thì không chờ được: gà con một ngày tuổi cần úm ngay, cá giống trong bể ương lớn từng ngày, heo con cai sữa ăn thêm mỗi ngày. Bài này viết cho người bán: chờ bao lâu là hợp lý theo từng loại, báo thế nào để có căn cứ, tính chi phí giữ thêm, và khi nào được coi là khách đã bỏ.
Vì sao người bán con giống không thể chờ mãi
Mỗi loại con giống có thời hạn sử dụng theo nghĩa giao dịch. Gà vịt con mới nở được bán và chở trong khoảng thời gian ngắn sau khi nở; giữ lại thêm thì phải úm, cho ăn uống, và gà con vài ngày tuổi đã không còn là hàng “một ngày tuổi” mà khách khác tìm. Cá giống, tôm giống trong bể ương lớn thêm mỗi ngày, mật độ tăng, có thể vượt cỡ khách khác cần. Heo con sau cai sữa vẫn ăn, chiếm ô chuồng mà lứa sau cần.
Vì vậy, khoản cọc trong mua bán con giống, ngoài việc giữ lời, còn bù cho chi phí và rủi ro người bán chịu khi khách bỏ. Nhưng điều đó không có nghĩa người bán được bán ngay khi khách trễ vài giờ. Giữa hai thái cực đó cần một khoảng chờ hợp lý, và cách tốt nhất là đã ghi từ lúc nhận cọc.
Nếu lúc nhận cọc chưa ghi gì, người bán cần chủ động đặt hạn bằng tin nhắn, để khi phải bán cho người khác, có bằng chứng là đã báo và đã chờ.
Khoảng chờ gợi ý theo từng loại con giống
Các khoảng dưới đây là gợi ý theo đặc điểm từng loại, không phải quy định. Hai bên nên tự thoả thuận và ghi vào giấy cọc.
| Loại | Vì sao không chờ lâu được | Khoảng chờ gợi ý | Chi phí giữ thêm |
|---|---|---|---|
| Gà vịt con một ngày tuổi | phải úm ngay, khách khác cần đúng tuổi | trong ngày, tối đa một ngày | thức ăn, điện úm, hao |
| Cá giống, tôm giống đã sẵn cỡ | lớn thêm, vượt cỡ, chiếm bể | một vài ngày | thức ăn, công, rủi ro hao |
| Heo con đã cai sữa | ăn thêm, chiếm ô, lứa sau cần chỗ | khoảng một tuần | thức ăn, công theo ngày |
| Bê, dê con đã tách mẹ | ăn thêm, cần chăm, chiếm chỗ | một đến hai tuần | thức ăn, công theo ngày |
| Gà, cút hậu bị | sắp vào đẻ, cần chuồng đẻ | vài ngày tới một tuần | thức ăn, công |
Khoảng chờ càng ngắn thì càng phải báo sớm và rõ. Với gà con, người bán nên gọi khách từ hôm trước ngày nở để xác nhận giờ đến; không chờ tới lúc gà đã nở mới tìm khách.
Các bước khi khách không đến đúng hẹn
Làm theo thứ tự, mỗi bước để lại dấu vết bằng tin nhắn:
- Gọi điện ngay khi quá giờ hẹn. Có khi chỉ là trễ, nhầm giờ.
- Nhắn tin nếu không liên lạc được: “Lứa (mô tả) anh chị đặt cọc ngày (ngày) đã sẵn từ (giờ, ngày). Mình giữ tới (giờ, ngày). Sau thời điểm đó mình sẽ bán cho khách khác và xử lý tiền cọc theo thoả thuận.”
- Nhờ người quen của khách báo giúp nếu biết, ví dụ người giới thiệu, hàng xóm của khách.
- Giữ con trong khoảng chờ đã báo, chăm như con của mình, ghi chi phí phát sinh.
- Quá hạn, nhắn thêm một tin: đã quá hạn, mình bán cho khách khác.
- Bán cho người khác, ghi lại ngày bán, số con, giá bán.
- Xử lý cọc theo thoả thuận đã ghi; nếu chưa ghi, theo nguyên tắc chung là cọc thuộc người nhận cọc khi người đặt cọc không thực hiện. Báo cho khách bằng tin nhắn.
Các tin nhắn này có hai tác dụng. Với khách thật sự gặp chuyện, họ biết chuyện gì đang xảy ra và còn cơ hội báo lại. Với khách bỏ, chúng là bằng chứng rằng người bán đã báo, đã chờ, đã làm đúng.
Khách quay lại sau khi đã quá hạn: xử lý thế nào
Còn con. Nếu chưa bán cho ai, giao như bình thường, có thể tính thêm chi phí giữ thêm đã ghi. Con lớn hơn so với hẹn thì giá có thể tính lại theo thoả thuận.
Đã bán hết. Nói thẳng, kèm tin nhắn đã báo hạn. Đề nghị suất ở lứa sau nếu khách muốn, có thể trừ một phần cọc cũ như thiện chí.
Khách có lý do chính đáng. Ốm, tai nạn, việc gia đình bất ngờ. Người bán nên cân nhắc trả lại một phần hoặc toàn bộ cọc, nhất là khi đã bán được con với giá không thấp hơn. Không bắt buộc, nhưng giữ được người.
Khách đòi lại toàn bộ cọc. Đối chiếu với thoả thuận và các tin nhắn đã báo hạn. Nếu người bán đã làm đúng các bước, nguyên tắc chung đứng về phía người bán. Thương lượng nếu muốn, nhưng không bắt buộc.
Khách nói chưa từng nhận được tin nhắn. Chụp màn hình tin đã gửi và cuộc gọi đi. Đây là lý do nên báo qua nhiều kênh: gọi, nhắn, nhờ người quen.
Tiền cọc và chi phí giữ thêm: tính sao cho sòng phẳng
Khi khách bỏ hẳn, việc người bán giữ cọc theo nguyên tắc chung là có căn cứ. Nhưng có một điểm nên cân nhắc: nếu người bán bán được con giống cho khách khác với giá bằng hoặc cao hơn, thiệt hại thật của người bán chỉ là chi phí giữ thêm vài ngày và công tìm khách. Nhiều người bán chọn trả lại khách bỏ phần cọc còn dư sau khi trừ chi phí đó, như một cách giữ tiếng. Đây là lựa chọn, không phải nghĩa vụ.
Nếu người bán phải bán rẻ hơn, hoặc không bán được phải tự nuôi tiếp, thiệt hại có thể lớn hơn cọc. Theo nguyên tắc chung, khi cọc đã thuộc về người nhận cọc, việc đòi thêm ngoài cọc phụ thuộc vào thoả thuận và quy định hiện hành; với số tiền lớn nên hỏi người có chuyên môn pháp lý. Đó là lý do mức cọc nên vừa với thiệt hại có thể có.
Khi khách đến muộn nhưng vẫn nhận, chi phí giữ thêm nên được tính rõ: số ngày nhân với một mức đã thoả thuận, ví dụ giả định mỗi ngày một số tiền nhất định cho mỗi heo con. Ghi mức này từ lúc nhận cọc thì lúc giao không ai thấy bị ép.
Khách hẹn miệng, chưa cọc mà không đến
Rất nhiều giao dịch con giống giữa các hộ chỉ là hẹn miệng: “lứa tới để cho anh mười con heo”, “mùng 5 qua lấy hai trăm gà” mà không có đồng cọc nào. Khi khách không đến, người bán không có gì để bù, và cũng không có căn cứ để đòi. Đây không phải trường hợp đặt cọc, nên nguyên tắc mất cọc không áp dụng; chỉ còn chuyện giữ lời và chuyện làm ăn lâu dài.
Với khách hẹn miệng, người bán nên coi suất đó là ưu tiên, không phải giữ chắc. Báo khách rằng nếu không có cọc thì mình giữ tới một thời điểm, sau đó bán cho ai đến trước. Nói như vậy không mất lòng, vì đó là sự thật của nghề: con giống không chờ được.
Khách quen nhiều lần hẹn rồi không đến thì lần sau nên đề nghị cọc nhỏ. Khách quen lâu năm, luôn đến đúng hẹn thì có thể giữ suất không cần cọc, như một sự tin tưởng đã có. Ghi sổ khách theo kiểu đó giúp bạn biết khách nào cần cọc, khách nào không, thay vì áp một quy tắc cứng cho mọi người. Với người mua, hẹn miệng rồi không đến không mất tiền, nhưng mất chỗ đứng trong sổ của người bán; mùa khan giống, đó là thứ quý hơn khoản cọc.
Ghi vào giấy cọc từ đầu để khỏi phải đoán
Năm dòng sau, nếu ghi ngay khi nhận cọc, xử lý được gần hết trường hợp khách không đến:
- Ngày giờ giao dự kiến và người bán báo xác nhận trước bao lâu.
- Khoảng chờ tối đa sau giờ hẹn mà người bán vẫn giữ con.
- Chi phí giữ thêm mỗi ngày, nếu khách nhận muộn trong khoảng chờ.
- Quá khoảng chờ: người bán được bán cho người khác, cọc xử lý thế nào (giữ toàn bộ, hay trả lại phần dư sau khi trừ thiệt hại).
- Cách liên lạc chính thức: số điện thoại, ứng dụng nhắn tin nào, và tin nhắn gửi vào đó được coi là đã báo.
Dòng cuối nghe nhỏ nhưng quan trọng: nhiều khách đổi số, dùng nhiều ứng dụng nhắn tin; thống nhất một kênh giúp tránh câu “không thấy tin nhắn” kiểu ngụy biện, mà cũng tránh oan cho khách thật sự không nhận được.
Góc người mua: nếu biết mình không đến kịp
Nếu bạn là người mua và biết mình không đến kịp, báo ngay, kể cả khi chỉ trễ vài giờ. Đề nghị cụ thể: nhờ người bán giữ thêm có tính chi phí, nhờ người khác nhận hộ (báo tên, có tin nhắn của bạn xác nhận), hoặc dời sang lứa sau.
Nếu không còn muốn lấy, nói thẳng. Người bán biết sớm thì bán sớm, có khi bán được giá tốt và sẵn lòng trả lại một phần cọc cho bạn. Im lặng là cách chắc chắn nhất để mất trọn cọc và mất luôn một mối bán.
Và nếu bạn đến muộn mà người bán đã bán cho người khác sau khi đã báo hạn rõ ràng, đó không phải người bán sai. Chuyện có thể thương lượng nhẹ nhàng, nhưng không nên coi là bị lừa. Với các hướng xử lý khi huỷ đặt từ phía người mua, xem thêm bài về huỷ đặt trong danh mục này.
Câu hỏi thường gặp
Khách trễ vài giờ mà người bán đã bán cho người khác có đúng không?
Tuỳ khoảng chờ đã thoả thuận. Với gà con một ngày tuổi, khoảng chờ có thể rất ngắn, nhưng người bán nên gọi, nhắn báo hạn trước khi bán. Bán ngay khi khách trễ vài giờ mà không báo dễ bị coi là không giữ suất.
Người bán có được giữ cọc nếu đã bán con cho người khác với giá cao hơn?
Theo nguyên tắc chung, khi người đặt cọc không thực hiện thì cọc thuộc người nhận cọc. Việc người bán bán được giá cao hơn không làm thay đổi nguyên tắc đó, nhưng nhiều người bán chọn trả lại một phần để giữ quan hệ.
Khách nói bị ốm nên không đến, có phải trả cọc không?
Không bắt buộc nếu thoả thuận không ghi, nhưng nên cân nhắc. Nếu khách báo sớm khi ốm, người bán có thể giữ thêm hoặc bán cho người khác mà không thiệt nhiều; trả lại một phần cọc là cách cư xử được nhiều người ủng hộ.
Có nên nhận cọc của khách lạ ở xa cho gà con một ngày tuổi không?
Có thể, nhưng nên xác nhận lịch đến từ hôm trước và có kế hoạch bán lại nhanh nếu khách không đến. Gà con không chờ được, nên với khách xa, cọc và khoảng chờ cần ghi thật rõ.
Chi phí nuôi thêm heo con mỗi ngày tính thế nào?
Ước theo lượng thức ăn heo con ăn mỗi ngày, cộng công và phần chuồng. Ghi một con số cụ thể trong giấy cọc, ví dụ theo ngày cho mỗi con. Con số cần hợp lý, không biến thành khoản phạt trá hình.
Khách đòi kiện vì người bán bán suất của họ thì sao?
Người bán tập hợp tin nhắn báo hạn, giấy cọc, cuộc gọi đã thực hiện. Thử hoà giải qua trưởng thôn hoặc tổ hoà giải ở cơ sở trước. Nếu tranh chấp lớn, hỏi người có chuyên môn pháp lý về quy định hiện hành.