Con giống phong trào là những loài được nhiều người đổ xô nuôi trong một thời gian ngắn, thường là loài lạ với vùng đó hoặc loài có thị trường đầu ra nhỏ, đi kèm những câu chuyện làm giàu nhanh. Đặc điểm chung dễ nhận nhất: giá con giống cao hơn rất nhiều so với giá trị sản phẩm cuối cùng mà con vật đó tạo ra, như thịt, trứng, da. Khi điều đó xảy ra, giá giống không còn được neo vào thứ người tiêu dùng mua, mà neo vào số người mới đang muốn vào nghề.
Đó là lý do giá giống có thể tăng vọt rồi sập rất nhanh: khi số người mới vào giảm đi, nhu cầu giống biến mất gần như cùng lúc, và giá rơi về mức giá thịt, có khi thấp hơn. Người vào sớm bán giống cho người vào sau thì có lãi; người vào cuối mua giống đắt mà không còn ai để bán lại. Bài này giải thích cơ chế đó từng bước để bạn nhận ra mình đang đứng ở đâu khi được mời mua giống.
Hai thị trường chồng lên nhau: thị trường giống và thị trường sản phẩm
Mọi con giống đều có hai cách để sinh ra tiền. Cách thứ nhất là nuôi lớn rồi bán sản phẩm cuối cùng cho người tiêu dùng: thịt nhím cho nhà hàng, ếch cho chợ, trứng đà điểu cho người làm quà. Cách thứ hai là cho sinh sản rồi bán con giống cho người khác nuôi. Trong một nghề chăn nuôi bình thường, cách thứ nhất chiếm phần lớn, cách thứ hai chỉ phục vụ nó: số con giống bán ra vừa đủ thay cho số con nuôi thịt bị bán đi.
Trong một phong trào, tỷ lệ đó đảo ngược. Phần lớn tiền chảy qua thị trường giống, vì ai cũng đang nhân đàn để bán giống, rất ít con thực sự đi tới bàn ăn. Giá giống khi đó không phản ánh giá trị thịt mà phản ánh số người đang xếp hàng muốn mua giống. Khi hàng người đó còn dài, giá giống còn cao.
Vấn đề là hàng người đó không dài mãi. Thị trường sản phẩm cuối cùng của các loài phong trào thường nhỏ: số nhà hàng bán thịt nhím, số người ăn dế, số người mua trứng đà điểu có giới hạn. Khi đàn tăng lên nhiều lần, sản phẩm cuối tràn ra thị trường nhỏ đó, giá sản phẩm giảm, và người mới nhìn thấy điều đó thì không vào nữa.
Các giai đoạn của một phong trào con giống
Không phong trào nào giống hệt nhau, nhưng phần lớn đi qua những giai đoạn dưới đây. Biết mình đang ở giai đoạn nào quan trọng hơn biết con vật đó nuôi thế nào.
- Giai đoạn ngách: một số ít người nuôi, cung cấp cho một thị trường nhỏ có sẵn, như vài nhà hàng đặc sản. Cung ít, cầu đủ, giá tốt, người nuôi có lãi thật.
- Giai đoạn kể chuyện: câu chuyện về người nuôi có lãi được kể lại, trên báo, trên mạng xã hội, trong xóm. Câu chuyện thường được làm tròn lên: lãi theo tháng, vốn ít lãi nhiều.
- Giai đoạn nhân giống: nhiều người muốn vào, cầu giống tăng vọt, người nuôi sớm chuyển sang bán giống vì bán giống lãi hơn bán thịt nhiều lần. Xuất hiện các cơ sở chuyên bán giống, kèm hội thảo, khoá học, gói kỹ thuật.
- Giai đoạn giá giống tách khỏi giá thịt: một con giống có giá bằng nhiều lần giá trị thịt của chính nó khi trưởng thành. Người mua giống lúc này thực chất đang đặt cược rằng sẽ có người mua giống của mình sau.
- Giai đoạn bão hoà: đàn đã đủ lớn, sản phẩm cuối bắt đầu ra thị trường nhiều, giá sản phẩm giảm. Người mới chần chừ.
- Giai đoạn sập: cầu giống biến mất, giá giống rơi về giá thịt hoặc thấp hơn. Người nuôi muộn bán tháo, có người bỏ chuồng.
- Giai đoạn còn lại: một số ít người có đầu ra riêng tiếp tục nuôi ở quy mô vừa với thị trường thật, nghề trở về đúng kích thước của nó.
Vì sao cung luôn đuổi theo cầu rồi vượt quá
Chăn nuôi có độ trễ sinh học: từ lúc quyết định nhân đàn tới lúc con giống mới sinh ra và lớn lên mất nhiều tháng, có khi vài năm. Trong khoảng thời gian đó, người nuôi chỉ nhìn thấy giá hiện tại, vẫn đang cao, và ai cũng quyết định nhân đàn cùng lúc. Tới khi đàn mới ra đời, tất cả cùng muốn bán một lúc, và cung lúc đó lớn hơn hẳn cầu.
Kinh tế học nông nghiệp có một mô hình kinh điển cho hiện tượng này, thường gọi là mô hình mạng nhện (cobweb): khi người sản xuất quyết định sản lượng theo giá hôm nay mà sản phẩm chỉ ra thị trường sau một độ trễ, giá và sản lượng có xu hướng dao động lên xuống. Chu kỳ giá heo ở nhiều nước là ví dụ hay được nhắc. Với heo, thị trường thịt rất lớn nên dao động có biên độ. Với loài phong trào, thị trường sản phẩm cuối nhỏ hơn nhiều, nên dao động có thể trở thành sụp đổ.
Điểm khác nữa: với loài phong trào, phần lớn người mua giống không có kinh nghiệm, không có đầu ra riêng, và quyết định dựa trên câu chuyện thay vì dựa trên số liệu thị trường. Điều đó làm giai đoạn nhân giống kéo dài hơn mức hợp lý, đẩy đàn lớn hơn mức thị trường có thể hấp thụ.
Ai thật sự có lãi trong một phong trào
Lãi trong phong trào không chia đều. Bảng dưới mô tả vị trí điển hình, không nói về người cụ thể nào.
| Vị trí | Nguồn thu chính | Rủi ro khi phong trào sập |
|---|---|---|
| Người nuôi rất sớm, ở giai đoạn ngách | Bán sản phẩm cho thị trường nhỏ, rồi chuyển sang bán giống giá cao | Thấp, nếu đã thu hồi vốn trong giai đoạn bán giống |
| Cơ sở chuyên bán giống, kèm kỹ thuật, vật tư | Bán giống, bán thức ăn, chuồng trại, khoá học | Trung bình, có thể chuyển sang loài khác |
| Người bán vật tư, chuồng, thiết bị chuyên dụng | Bán đồ cho người mới vào | Thấp, vật tư bán xong là xong |
| Người vào ở giữa phong trào | Có thể bán giống lại cho người vào sau, nếu kịp | Cao, phụ thuộc vào thời điểm thoát ra |
| Người vào muộn | Chỉ còn bán sản phẩm cuối, giá đang giảm | Rất cao, mua giống đắt mà chỉ bán được giá thịt |
Khi ai đó mời bạn mua giống và kể rằng họ có lãi lớn, hãy hỏi: phần lớn tiền lãi của họ đến từ bán sản phẩm cho người tiêu dùng hay đến từ bán giống cho người như bạn? Câu trả lời cho bạn biết bạn đang đứng ở hàng nào trong bảng trên.
Một phép tính giả định: khi giá giống tách khỏi giá thịt
Giả sử một loài có con trưởng thành, khi bán thịt, đáng khoảng 10 phần tiền. Ở giai đoạn ngách, một cặp giống được bán với giá khoảng 25 phần, tức hơn giá trị thịt của hai con một chút, hợp lý vì người mua trả thêm cho khả năng sinh sản. Tới giai đoạn nhân giống, một cặp giống được rao 150 phần, gấp bảy tám lần giá trị thịt. Đây là ví dụ giả định để thấy tỷ lệ, không phải giá của loài nào.
Người mua cặp giống 150 phần chỉ hoà vốn nếu bán được đủ con giống ra với giá vẫn cao, vì nếu chỉ bán thịt, cặp giống đó phải sinh ra rất nhiều con và nuôi tất cả tới lớn mới bù được tiền mua giống, chưa kể thức ăn và công. Nói cách khác, quyết định mua ở mức giá đó là đặt cược vào việc phong trào còn kéo dài, không phải vào việc nuôi con vật có lãi.
Một phép thử đơn giản trước khi mua bất kỳ con giống lạ nào: chia giá giống cho giá trị sản phẩm cuối cùng của chính con đó khi trưởng thành. Tỷ lệ càng cao bất thường so với các vật nuôi quen thuộc như gà, heo, bò, càng có khả năng bạn đang mua một tấm vé trong phong trào chứ không phải một con giống.
Vì sao người tỉnh táo vẫn bị cuốn vào
Phần lớn người mua giống ở giai đoạn cuối phong trào không phải người cả tin. Họ là những nông hộ cẩn thận, đã nhìn thấy hàng xóm có lãi thật bằng mắt mình. Đó chính là cái bẫy: ở giai đoạn nhân giống, người vào trước đúng là có lãi, vì họ bán được giống cho người vào sau. Bằng chứng nhìn thấy là thật, chỉ có điều nó không lặp lại được cho người đến muộn.
Tâm lý sợ bỏ lỡ làm phần còn lại. Khi cả xóm bàn về một loài, ai chưa nuôi cảm thấy mình đang đứng ngoài một cơ hội. Người bán giống hiểu điều đó và nói những câu như "đợt này là đợt cuối giá này", "trại đang hết suất". Các nghiên cứu về tâm lý ra quyết định từ lâu đã chỉ ra con người dễ đánh giá quá cao những gì mình vừa thấy tận mắt, kể cả khi đó chỉ là vài trường hợp nổi bật.
Sau khi đã mua, chi phí chìm giữ người ta lại. Đã bỏ nhiều tiền mua giống, làm chuồng, người nuôi khó chấp nhận dừng lại khi thấy giá bắt đầu giảm, và thường mua thêm để "bình quân giá", hoặc tiếp tục nhân đàn chờ giá lên lại. Đây là lúc lỗ nhỏ trở thành lỗ lớn.
Biết những cơ chế này không làm bạn miễn nhiễm, nhưng giúp bạn đặt ra luật cho mình trước khi bị cuốn: chỉ mua khi đã tìm ra người mua sản phẩm cuối, chỉ bỏ số tiền mất được, và đặt sẵn điểm dừng.
Đứng ngoài vòng xoáy mà không bỏ lỡ cơ hội thật
Hỏi đầu ra trước, hỏi giống sau. Trước khi hỏi giá giống, tìm xem ai đang mua sản phẩm cuối cùng của loài đó trong vùng của bạn, mua bao nhiêu, đều đặn không. Không tìm ra người mua sản phẩm cuối thì không có lý do để mua giống.
Tính lãi theo giá thịt, không theo giá giống. Nếu phép tính chỉ có lãi khi bạn bán được giống cho người khác, đó không phải nghề chăn nuôi mà là một vòng mua bán giống.
Nuôi thử số ít. Nếu thật sự muốn thử, mua lượng giống nhỏ đến mức mất hết cũng không ảnh hưởng tới gia đình, và nuôi trọn một chu kỳ đến khi bán sản phẩm cuối trước khi mở rộng.
Không vay để vào phong trào. Phong trào sập nhanh hơn thời gian trả nợ. Tiền vay biến rủi ro của một vụ nuôi thành rủi ro của cả gia đình.
Nhớ rằng có những nghề thật ở cuối phong trào. Một số loài sau khi phong trào qua vẫn có người nuôi bền vững ở quy mô vừa phải, vì họ có đầu ra riêng và chi phí giống hợp lý. Cơ hội thật thường ở giai đoạn đó, khi giá giống đã về đúng giá trị.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một con giống đang ở giai đoạn nào của phong trào?
Nhìn tỷ lệ giữa giá giống và giá trị sản phẩm cuối, nhìn xem người đang bán giống có bán sản phẩm cuối nhiều không, và đếm xem trong vùng có bao nhiêu người vừa mới vào nuôi. Giá giống cao bất thường, ai cũng bán giống, nhiều người mới vào là dấu hiệu giai đoạn nhân giống hoặc bão hoà.
Có loài nào từng là phong trào mà nay thành nghề ổn định không?
Có những loài sau giai đoạn phong trào vẫn còn người nuôi ở quy mô nhỏ hơn, gắn với thị trường thật như nhà hàng, chợ đặc sản. Điểm chung của những người trụ lại thường là có đầu ra riêng, chi phí giống thấp vì tự nhân, và không mở rộng quá sức thị trường.
Người bán giống nói "thị trường còn thiếu rất nhiều" thì có tin được không?
Hỏi họ thiếu ở đâu, ai đang mua, mua với giá bao nhiêu, và vì sao chính họ không bán sản phẩm cho thị trường đang thiếu đó mà lại bán giống. Nếu thị trường thật sự thiếu sản phẩm, bán sản phẩm sẽ là việc đầu tiên họ làm.
Vào sớm có chắc lãi không?
Không chắc. Người vào sớm có lợi thế nếu thoát ra kịp lúc, nhưng không ai biết trước phong trào kéo dài bao lâu. Nhiều người vào khá sớm nhưng tiếp tục mở rộng vì thấy giá còn cao, rồi kẹt lại khi giá sập. Lợi thế thời điểm chỉ có ý nghĩa khi có kỷ luật dừng.
Báo chí đưa tin về mô hình làm giàu thì có đáng tin không?
Một bài báo về mô hình có lãi thường kể chuyện một hộ cụ thể trong một thời điểm cụ thể, không phải lời bảo đảm cho người vào sau. Hãy đọc kỹ xem hộ đó lãi từ bán sản phẩm hay bán giống, bài viết vào giai đoạn nào, và tình hình hiện tại của loài đó ra sao.
Nếu đã lỡ mua giống giá cao thì nên làm gì?
Dừng mở rộng, tính lại bằng giá sản phẩm cuối cùng, tìm đầu ra thật cho sản phẩm. Nếu phép tính cho thấy nuôi tiếp vẫn lỗ thêm, cân nhắc giảm đàn sớm thay vì chờ phong trào quay lại. Tiền mua giống đã trả là chi phí đã mất, đừng để nó quyết định thay bạn.