Hộ ương cá giống còn dư bán cho người quanh vùng nên rao theo ba nguyên tắc: ghi cỡ thật kèm cách đo, nói rõ bán theo đếm hay theo cân và đếm cân ra sao, và hẹn giờ vớt cá theo quãng đường của khách. Cá giống là hàng sống mỏng manh; sai một trong ba điều này là khách nhận cá chết, cá lệch cỡ hoặc ít hơn số đã trả tiền, và người bán mất khách.
Bài này viết cho người ương cá rô phi, trê, lóc, chép, trắm, rô đồng hoặc các loài nuôi phổ biến khác, quy mô vài ao ương, bán cho hộ nuôi quanh xã, quanh tỉnh. Kỹ thuật ương không bàn ở đây; trọng tâm là đăng tin, ghi cỡ, đếm cân, đóng bao, hẹn giờ và giao cá.
Ghi cỡ cá: chọn một cách đo và giữ nhất quán
Cá giống được mô tả cỡ theo hai cách chính: chiều dài thân tính bằng phân, hoặc số con trong một ký. Mỗi cách hợp với một nhóm khách. Người nuôi nhỏ quen nói “cá cỡ ngón tay”, “cá ba phân”; người nuôi quy mô hơn quen tính con mỗi ký. Trong tin rao, nên ghi cả hai nếu được, và nói rõ đo thế nào: chiều dài từ mõm tới đâu, con mỗi ký là cân ráo hay cân ướt.
Quan trọng hơn con số là khoảng. Cá trong một ao ương không bao giờ đều tăm tắp. Ghi “cá khoảng 4–5 phân, có lẫn ít con nhỏ hơn” là câu thật. Nếu bạn đã lọc cỡ bằng lưới, ghi “đã lọc qua lưới, cỡ khá đều”. Khách đọc biết ngay mức độ đồng đều, tới nơi thấy đúng như vậy, và tin những dòng khác trong tin của bạn.
Cá lớn theo ngày. Tin đăng tuần trước ghi cỡ ba phân, tuần này cá đã lớn hơn. Sửa tin khi cỡ đổi đáng kể, hoặc ghi ngày đo bên cạnh con số. Với những loài ăn thịt như cá lóc, càng để lâu càng dễ phân đàn, con lớn ăn con bé; nếu cá đã phân đàn rõ, nói thật và bán theo từng nhóm cỡ.
Đếm hay cân: chọn cách, nói trước, làm trước mặt khách
Cách tính số cá là nguồn tranh cãi lớn nhất khi bán cá giống. Bảng so ba cách phổ biến và điều cần nói với khách:
| Cách tính | Phù hợp khi | Làm thế nào cho minh bạch | Nói trước với khách |
|---|---|---|---|
| Đếm từng con | Cá lớn, số lượng ít | Đếm vào từng xô, khách cùng đếm | Số con mỗi xô, tổng |
| Cân rồi quy ra con | Cá vừa, số lượng nhiều | Cân mẫu, đếm mẫu trước mặt khách, rồi cân tổng | Cân ráo hay ướt, mẫu bao nhiêu |
| Đếm mẫu bằng dụng cụ đong | Cá nhỏ, cá hương | Đếm số con trong một chén đong, nhân lên | Chén đong cỡ nào, đếm mấy chén mẫu |
| Bán theo bao | Khách quen, quãng ngắn | Mỗi bao một số con cố định, đếm trước khi đóng | Mỗi bao bao nhiêu con, có bù không |
Dù chọn cách nào, làm trước mặt khách hoặc quay video gửi khách ở xa. Ví dụ giả định: bạn cân mẫu nửa ký, đếm được 24 con, tức khoảng 48 con mỗi ký; khách mua 1.000 con, bạn cân khoảng 21 ký. Viết ba con số đó lên một mảnh giấy đưa khách. Họ về đếm lại thấy xấp xỉ là xong chuyện, thấy lệch nhiều thì cả hai có căn cứ để nói chuyện.
Đóng bao và hẹn giờ: phần quyết định cá sống hay chết
Hỏi quãng đường trước khi đóng. Khách về nhà cách năm cây số hay năm mươi cây số thì số cá mỗi bao, lượng nước và oxy khác nhau. Hỏi rõ trước, đừng đóng một kiểu cho mọi khách.
Vớt cá vào giờ mát. Sáng sớm hoặc chiều muộn là giờ vớt tốt hơn trưa nắng. Hẹn khách theo giờ vớt, không để cá đã vớt lên phải chờ khách lâu.
Không cho cá ăn trước khi vớt bán. Người ương cá có kinh nghiệm thường ngừng cho ăn một thời gian trước khi vớt để cá vận chuyển tốt hơn. Áp dụng tuỳ loài và kinh nghiệm của bạn, nhưng tránh cho cá ăn no rồi đóng bao.
Ghi giờ đóng bao. Nói với khách cá đóng lúc mấy giờ. Khách biết cá đã ở trong bao bao lâu để thả kịp thời.
Dặn cách thả. Một vài câu dặn về ngâm bao cho cân nhiệt trước khi thả giúp khách giảm hao. Không cần giảng dài; khách cần thông tin chi tiết có thể tìm ở các bài về thả cá giống.
Những điều không nên hứa khi bán cá giống
Lời hứa dễ buột miệng nhất khi bán cá giống là “bao sống”. Cá giống sau khi vào ao của khách chịu tác động của nước ao, nhiệt độ, cách thả, mật độ, thức ăn, những thứ bạn không kiểm soát được. Hứa bao sống sau khi thả là nhận trách nhiệm cho điều kiện ao nhà người khác. Lời hứa hợp lý hơn: cá giao đủ số, sống khoẻ lúc giao; nếu mở bao thấy cá chết ngay tại chỗ nhận thì bù.
Lời hứa thứ hai nên tránh là về tốc độ lớn và năng suất: “cá này ba tháng là bán được”, “nuôi lãi gấp đôi”. Tốc độ lớn tuỳ thức ăn, mật độ, nước ao; lãi tuỳ giá đầu ra và chi phí. Người bán giống không nên hứa những điều này. Nếu khách hỏi, nói kinh nghiệm thực tế của bạn ở ao nhà, kèm câu “ao nhà mình như vậy, ao mỗi nhà một khác”.
Lời hứa thứ ba là về giống: “rô phi đơn tính toàn đực”, “trê lai thuần”. Nếu bạn mua cá bột, cá hương từ trại rồi ương tiếp, bạn chỉ biết những gì trại nói với bạn. Ghi “cá hương lấy từ trại, trại cho biết là…” trung thực hơn khẳng định như chính mình sản xuất. Khách hiểu bạn là người ương, không phải người cho đẻ, và trách nhiệm về giống được đặt đúng chỗ.
Giữ lại phiếu xuất hoặc tin nhắn của trại khi bạn mua cá bột, cá hương. Khi khách hỏi về giống, bạn đưa đúng thông tin trại đã đưa cho mình. Nếu sau này cá có vấn đề về giống, như rô phi không đơn tính như lời trại, bạn có căn cứ để làm việc lại với trại thay vì một mình gánh lời trách của khách.
Khung tin rao cá giống ương dư
Một tin rao cá giống đủ ý, ngắn gọn, khách đọc trên điện thoại vẫn nắm được. Ví dụ giả định:
- Loài, giống: cá rô phi, cá hương lấy từ trại, ương tại ao nhà được bốn tuần.
- Cỡ: khoảng 4–5 phân, cân thử khoảng 45–55 con/kg (cân ráo, đo ngày thứ Hai).
- Số lượng: còn khoảng 5.000 con.
- Cách tính: cân rồi quy ra con, cân mẫu trước mặt khách.
- Nơi nhận: tại ao, một xã thuộc Vĩnh Long. Vớt cá sáng sớm hoặc chiều mát theo hẹn.
- Đóng bao: có bao oxy cho khách ở xa, hỏi quãng đường để đóng phù hợp.
- Điều kiện: cá chết thấy ngay lúc nhận thì bù; sau khi thả xuống ao khách thì không bao.
- Liên hệ: nhắn tin, hẹn giờ trước một ngày.
Tin không có chữ nào về “cá khoẻ nhất vùng” hay “nuôi nhanh lớn”. Những dòng trên đủ để khách quyết định và chuẩn bị ao. Phần giá để riêng trong tin nhắn, kèm những gì đã gồm như bao, oxy, phí vớt.
Bán cho khách gần hay gửi đi xa
Hộ ương cá giống quy mô nhỏ thường có lợi thế với khách gần: cá đi quãng ngắn, khách đến tận ao xem vớt, cân đếm trước mặt, về thả ngay trong buổi. Phần lớn rắc rối của nghề bán cá giống, như cá chết trên đường, đếm thiếu, cãi nhau về cỡ, đều tăng lên khi quãng đường dài ra. Với hộ nhỏ, tập trung bán cho khách trong bán kính vài chục cây số thường an toàn và bền hơn.
Nếu khách ở xa muốn mua, cân nhắc kỹ trước khi nhận. Hỏi khách tự đến lấy hay muốn gửi xe; nếu gửi xe khách, ai đưa cá ra xe, ai nhận ở đầu kia, cá chết trên đường tính cho ai. Gửi cá giống qua xe khách là việc của người có kinh nghiệm đóng bao đi xa; nếu bạn chưa làm bao giờ, nói thẳng với khách và để họ quyết định.
Khi cá giống đi ra khỏi tỉnh, có thể phát sinh yêu cầu về kiểm dịch thuỷ sản theo quy định hiện hành. Hỏi cán bộ thú y hoặc cơ quan chuyên ngành thuỷ sản, chăn nuôi–thú y cấp tỉnh trước khi nhận đơn đi xa. Với hộ nhỏ, đây cũng là lý do thực tế để ưu tiên khách trong tỉnh.
Buổi khách đến vớt cá: chuẩn bị gì ở phía người bán
Buổi vớt cá diễn ra nhanh, thường chỉ trong một hai giờ sáng sớm. Chuẩn bị trước để cá ít bị sốc và việc đếm cân minh bạch:
- Hôm trước, kiểm lưới kéo, vợt, thau, xô, cân; vá lưới rách để cá không lọt và không bị xây xát.
- Chuẩn bị bể hoặc giai chứa tạm có nước sạch cùng nguồn với ao ương, đặt ở chỗ râm, để cá vớt lên có chỗ nghỉ trước khi đếm.
- Chuẩn bị bao, dây buộc, bình oxy hoặc máy sục nếu có đóng bao; tính trước số bao theo số cá khách đặt.
- Sắp đủ người: một người kéo lưới, một người vớt, một người cân đếm và ghi chép. Thiếu người thì cá nằm lưới lâu.
- Kéo lưới nhẹ, chỉ dồn một phần ao mỗi lần, không kéo cả ao một lúc làm cá cả đàn hoảng loạn.
- Cân, đếm mẫu trước mặt khách; ghi con số lên giấy hoặc nhắn ngay cho khách.
- Đóng bao xong ghi giờ đóng, dặn khách đường về và cách ngâm bao trước khi thả.
- Sau buổi vớt, để ao ương nghỉ, theo dõi phần cá còn lại vì cá cũng bị xáo trộn sau mỗi lần kéo lưới.
Mỗi lần kéo lưới là một lần làm cá còn lại trong ao mệt. Vì vậy nhiều hộ gom khách vào cùng một buổi thay vì mỗi ngày kéo lưới cho một người. Ghi trong tin rao “vớt cá vào sáng thứ Bảy, khách đặt trước” vừa giúp cá đỡ bị kéo nhiều lần, vừa giúp bạn sắp xếp người làm.
Một ví dụ giả định: ba khách đặt tổng cộng 4.000 con trong cùng sáng thứ Bảy. Bạn kéo lưới hai lần, mỗi lần vớt vừa đủ cho một hai khách, cân đếm xong khách nào thì đóng bao cho khách đó và để họ về trước. Cả buổi chừng hơn một giờ, cá trong ao chỉ bị xáo trộn hai lần thay vì ba buổi sáng liên tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Bán cá giống cho hàng xóm có cần đếm kỹ không?
Nên đếm hoặc cân mẫu rõ ràng dù là hàng xóm. Số cá chênh lệch nhiều dễ làm mất lòng nhau lâu dài. Một mảnh giấy ghi số cân, số con mẫu, tổng là đủ, mất vài phút.
Cá giống của mình lấy từ trại khác về ương có được bán không?
Mua cá bột, cá hương về ương tiếp rồi bán là việc nhiều hộ làm. Khi rao bán, nói rõ nguồn cá hương lấy từ đâu và bạn ương bao lâu, để khách biết trách nhiệm về giống thuộc ai.
Khách đòi bao cá sống một tuần sau khi thả thì sao?
Giải thích rằng sau khi thả, cá chịu điều kiện ao của khách mà bạn không kiểm soát. Bạn chỉ bao cá khoẻ, đủ số lúc giao. Nếu muốn giữ khách, có thể hỗ trợ một phần, nhưng nói rõ là hỗ trợ, không phải nghĩa vụ.
Có nên bán cá giống bị lệch cỡ nhiều không?
Nên lọc cỡ và bán theo từng nhóm, ghi rõ trong tin. Bán chung cá lệch cỡ cho khách nuôi loài ăn thịt dễ dẫn tới hao hụt lớn và khách quay lại trách. Cá nhỏ bán riêng, nói rõ là hàng nhỏ.
Có cần ghi tên loài chính xác không hay ghi tên gọi địa phương?
Ghi cả tên thường gọi trong vùng và tên phổ biến nếu có, để khách ở nơi khác hiểu. Với loài ngoại lai bị cấm nuôi thả, không bán và không nhận ương hộ.
Khách ở xa nhờ gửi cá qua xe khách thì nên làm thế nào?
Chỉ nhận khi bạn có kinh nghiệm đóng bao đi xa và hai bên thống nhất rõ ai chịu phần cá chết trên đường. Hỏi giờ xe chạy, giờ tới, ai ra đón. Thiếu một trong các điều đó thì nên từ chối nhã nhặn.