Hỏi người rao con giống hiệu quả nhất khi câu hỏi buộc người trả lời phải đưa ra thông tin kiểm được: một ngày cụ thể, một con số, một tên giống, một tấm ảnh giấy tờ. Câu hỏi kiểu “gà có khoẻ không” chỉ nhận về chữ “khoẻ”; câu hỏi “lứa này nở ngày nào, đã hao bao nhiêu con” nhận về thông tin bạn đối chiếu được khi đi xem.
Bài này không lặp danh sách câu hỏi theo từng loài, mà nói về cách hỏi: hỏi bằng kênh nào, thứ tự nào, câu mở hay câu đóng, cách đọc câu trả lời và những câu trả lời là tín hiệu nên dừng. Cuối bài có bộ câu hỏi lõi dùng cho mọi loài và danh sách mang theo khi đi xem.
Năm nguyên tắc đặt câu hỏi cho người rao
Hỏi bằng tin nhắn trước, gọi điện sau. Tin nhắn cho người bán thời gian trả lời chính xác và để lại bản ghi cho bạn. Gọi điện tiện để hiểu nhanh, nhưng sau cuộc gọi nên nhắn lại tóm tắt và xin xác nhận.
Hỏi câu mở về sự việc, không hỏi câu đóng về chất lượng. “Đàn này có khoẻ không” chỉ có một câu trả lời. “Tuần rồi đàn có con nào bỏ ăn không, anh chị xử lý thế nào” mở ra một câu chuyện có chi tiết, và chi tiết là thứ kiểm được.
Hỏi điều mà người nuôi thật nào cũng biết. Ngày nở, ngày đẻ, loại cám đang dùng, số con ban đầu và số con còn lại. Người nuôi thật trả lời ngay; người chỉ đăng hộ hay gom hàng thường phải hỏi lại ai đó.
Mỗi lần chỉ hỏi một chuyện. Một tin nhắn mười câu hỏi dễ bị trả lời chung chung cho cả mười. Chia thành vài lượt, mỗi lượt một chủ đề: con giống, phòng bệnh, giao nhận, điều kiện bảo đảm.
Không lộ ngay mức giá bạn sẵn sàng trả. Hỏi thông tin trước, giá sau. Khi bạn đã biết rõ lô hàng, cuộc nói chuyện về giá có căn cứ hơn cho cả hai bên.
Câu mở và câu đóng: vì sao cách hỏi quyết định câu trả lời
Câu đóng là câu chỉ cần trả lời có hoặc không: “Gà đã chủng chưa?”, “Heo có bệnh gì không?”, “Bao sống không?”. Câu đóng gợi sẵn câu trả lời mà người hỏi muốn nghe, và người bán nào cũng có lý do để nói “có” hoặc “không” theo hướng có lợi cho việc bán. Câu trả lời đó không sai, nhưng không mang thông tin.
Câu mở bắt người trả lời kể lại: “Lứa này đã làm những gì từ lúc nở tới giờ?”, “Đàn này đã qua đợt trở trời tuần trước thế nào?”, “Nếu gà về nhà mà chết trong mấy ngày đầu, trước giờ anh chị thường xử lý ra sao?”. Người nuôi thật có chuyện để kể, với tên loại, ngày tháng, số con. Câu chuyện có chi tiết là thứ bạn đối chiếu được khi đi xem và khi nói chuyện với người đã từng mua.
Câu hỏi về cách xử lý quá khứ đặc biệt hữu ích. Hỏi “trước giờ có khách báo con giống chết không, anh chị xử lý thế nào” cho bạn biết cách người bán hành xử khi có chuyện, thứ mà lời hứa “bao sống” không nói được. Người bán thừa nhận từng có khách báo chết và kể cách đã đổi bù thường đáng tin hơn người khẳng định “chưa bao giờ có con nào chết”.
Đọc câu trả lời: tín hiệu tốt và tín hiệu nên chậm lại
Cách người rao trả lời nói nhiều không kém nội dung. Bảng dưới gom các kiểu trả lời hay gặp:
| Kiểu trả lời | Thường cho thấy | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Có ngày, có số, có tên loại | Người nuôi có theo dõi đàn | Ghi lại, đối chiếu khi đi xem |
| “Yên tâm, hàng chuẩn” | Né câu hỏi bằng lời trấn an | Hỏi lại cụ thể hơn một lần |
| Chủ động gửi ảnh giấy tờ, video | Người bán quen làm việc minh bạch | Lưu lại, xin thêm nếu cần |
| “Để hỏi lại người nhà rồi báo” | Có thể là người đăng hộ hoặc người gom | Hỏi thẳng ai là người nuôi |
| Chỉ muốn gọi điện, không nhắn chữ | Có thể chỉ là thói quen, có thể tránh để lại dấu | Sau cuộc gọi nhắn lại tóm tắt xin xác nhận |
| Câu trả lời đổi giữa các lần hỏi | Thông tin không vững | Hỏi lại lần nữa, so các câu trả lời |
| Thúc cọc ngay khi chưa trả lời xong | Ưu tiên chốt tiền hơn thông tin | Dừng lại cho tới khi đủ câu trả lời |
Một tín hiệu không đủ để kết luận. Người lớn tuổi có thể không quen nhắn tin; người nuôi bận có thể trả lời cụt. Nhưng khi nhiều tín hiệu chậm lại xuất hiện cùng lúc, đó là lúc bạn nên hỏi thêm người quen trong vùng hoặc tìm nguồn khác.
Hỏi chéo: kiểm lời người rao qua người khác
Hỏi chéo là đặt cùng một câu hỏi theo nhiều cách, hoặc hỏi người thứ ba để so với lời người rao. Không phải để gài bẫy, mà để biết thông tin có vững không. Ví dụ, hôm trước bạn hỏi lứa gà nở ngày nào, hôm sau hỏi gà được bao nhiêu ngày tuổi. Hai câu trả lời phải khớp nhau.
Người thứ ba hữu ích nhất là người từng mua của người rao. Bạn có thể nhờ người rao giới thiệu một khách cũ; người bán tự tin thường không ngại. Hỏi khách cũ những câu cụ thể: mua loại gì, bao nhiêu, về có đúng như lời không, khi có chuyện thì người bán xử lý ra sao. Lời của một khách cũ không đủ, nhưng nó cho bạn một góc nhìn ngoài người bán.
Một nguồn khác là người trong vùng: cán bộ thú y xã, người làm dịch vụ thú y, chủ đại lý cám. Họ biết hộ nào nuôi thật, hộ nào chỉ gom hàng, vùng nào đang có dịch. Bạn không cần hỏi họ đánh giá người bán, chỉ hỏi những điều kiểm được: hộ đó có nuôi nái không, khu vực đó dạo này đàn có ổn không. Danh bạ trại giống có ở trungtamcongiong.com nếu bạn cần tìm thêm nguồn để so.
Bộ câu hỏi lõi dùng cho mọi loài
Những câu hỏi dưới đây áp dụng cho gà vịt, heo, bò dê hay cá tôm. Bổ sung câu riêng theo loài khi cần, nhưng đừng bỏ câu nào trong bộ lõi:
- Anh chị là người trực tiếp nuôi đàn này, hay bán giúp người khác?
- Đàn này bắt đầu từ ngày nào (nở, đẻ, thả ương), ban đầu bao nhiêu con, giờ còn bao nhiêu?
- Đã làm những gì cho đàn từ đó tới nay, có ghi chép hay phiếu nào không?
- Lô của mình sẽ lấy từ đàn này hay từ đàn khác?
- Giao ở đâu, giao bằng gì, ai chịu phần con chết trên đường?
- Nếu con giống về có vấn đề trong mấy ngày đầu, anh chị thường xử lý thế nào?
- Có khách cũ nào gần chỗ mình để hỏi thăm không?
Bộ câu hỏi này ngắn, gửi trong hai ba lượt là xong. Câu trả lời của nó, cộng với các câu hỏi riêng theo loài, đủ để bạn quyết định có nên đi xem hay không.
Chuẩn bị cho buổi đi xem sau khi đã hỏi
Khi câu trả lời qua tin nhắn đủ để đi xem, chuẩn bị theo trình tự để buổi xem là buổi đối chiếu, không phải buổi nghe thuyết phục:
- In hoặc chép ra giấy các câu trả lời quan trọng: ngày nở, số con, đã làm gì, điều kiện giao. Đi xem là đối chiếu từng dòng.
- Hỏi trước người bán có quy định gì khi vào khu nuôi: thay ủng, sát trùng, không vào chuồng. Tôn trọng quy định đó, vì nó bảo vệ cả đàn của bạn sau này.
- Không đi thẳng từ trại này sang trại khác trong cùng một buổi nếu có thể, để tránh mang mầm bệnh giữa các nơi.
- Mang điện thoại sạc đầy để quay, chụp; mang theo người quen nghề nếu số tiền lớn.
- Chuẩn bị sẵn câu hỏi còn lại chưa được trả lời qua tin nhắn.
- Đừng mang theo toàn bộ tiền nếu chưa chắc mua; quyết định sau khi đã xem xong và đã thống nhất điều kiện bằng chữ.
Buổi đi xem có thông tin trước trong tay thường ngắn hơn và ít cảm tính hơn. Bạn đến để kiểm điều đã nghe, không phải để bị cuốn theo con giống đẹp nhất người bán bế ra.
Hỏi về những người khác trong giao dịch
Một giao dịch con giống hiếm khi chỉ có hai người. Có người đăng tin, người nuôi, người nhận tiền, người chở, có khi thêm người môi giới giới thiệu. Người mua thường chỉ hỏi người đăng tin, trong khi rủi ro hay nằm ở chỗ những người còn lại không phải là người đăng tin. Hỏi rõ vai của từng người trước khi đi xem giúp bạn biết ai chịu trách nhiệm khi có chuyện.
Câu hỏi đầu tiên là tiền chuyển vào tài khoản tên ai. Tên tài khoản khác tên người đăng tin không hẳn là lừa, có khi là vợ, chồng, con của người nuôi, nhưng bạn cần biết và hỏi lý do. Câu hỏi thứ hai là ai chở con giống: người bán tự chở, thuê xe, hay gửi nhà xe; mỗi trường hợp ảnh hưởng tới việc ai chịu phần chết trên đường. Câu hỏi thứ ba là có người giới thiệu ăn phần trăm không, vì phần đó thường đã nằm trong giá bạn trả.
Khi biết rõ ai là ai, bạn có thể đặt câu hỏi đúng người. Hỏi người nuôi về đàn, hỏi người chở về giờ đi và cách đóng, hỏi người nhận tiền về chứng từ. Người đăng tin trả lời thay tất cả mọi người thì tiện, nhưng mỗi câu trả lời thay là một lớp thông tin đi qua trung gian. Với lô nhỏ, điều đó chấp nhận được; với lô lớn hoặc gia súc giá trị, nên nói chuyện trực tiếp với người nuôi ít nhất một lần.
Khi câu trả lời đủ rồi: biết dừng hỏi và nói rõ ý định
Hỏi kỹ không có nghĩa là hỏi mãi. Khi các câu trả lời đã đủ để bạn quyết định đi xem hay không, hãy nói rõ ý định với người bán: “Cảm ơn anh chị, cuối tuần này em qua xem” hoặc “Em đang so thêm vài nơi, mai em báo lại”. Người bán con giống cũng đang trả lời nhiều người hỏi, phần lớn hỏi xong rồi im lặng. Nói rõ ý định giúp họ sắp xếp lứa, và giúp bạn giữ được thiện chí nếu sau này quay lại.
Nếu quyết định không mua, một câu báo ngắn là đủ, không cần giải thích dài. Người bán làm ăn lâu dài nhớ những khách lịch sự; lần sau bạn hỏi lại, họ trả lời nhanh và kỹ hơn. Ngược lại, nếu đã hẹn đi xem rồi không tới, không báo, bạn dễ bị coi là khách hỏi chơi, và câu trả lời lần sau sẽ hời hợt hơn.
Cuối cùng, ghi lại những gì đã hỏi được vào một chỗ, kể cả với người bạn không chọn. Thông tin về lứa, cách giao, cách xử lý khi có chuyện của từng người bán là vốn quý cho lần mua sau. Sau vài vụ nuôi, bạn sẽ có danh sách riêng những người bán trả lời rõ ràng trong vùng, thứ không tin rao nào cho bạn được.
Câu hỏi thường gặp
Người bán lớn tuổi không quen nhắn tin thì hỏi thế nào?
Gọi điện bình thường, nhưng sau cuộc gọi nhắn lại một tin tóm tắt: ngày nở, số con, giá, điều kiện giao. Nhờ con cháu của người bán xác nhận giúp nếu được. Mục tiêu là có một bản ghi bằng chữ cho những điều quan trọng.
Hỏi nhiều quá có làm người bán khó chịu không?
Có thể, nếu hỏi dồn dập và câu hỏi mang tính nghi ngờ. Chia thành vài lượt, giải thích ngắn rằng bạn ở xa hoặc mua lần đầu nên cần rõ. Người bán làm ăn lâu dài thường hiểu, vì khách hỏi kỹ cũng là khách ít khiếu nại sau.
Có nên hỏi người bán xin số điện thoại khách cũ không?
Có thể hỏi, nhưng tôn trọng nếu người bán muốn hỏi ý khách trước. Nếu được giới thiệu, hỏi khách cũ những điều cụ thể về lô hàng và cách xử lý khi có chuyện, không hỏi chung chung “người này có tốt không”.
Nếu người bán trả lời khác nhau giữa các lần thì sao?
Hỏi lại một lần nữa và nêu rõ chỗ chưa khớp. Đôi khi chỉ do nhầm lẫn. Nếu câu trả lời vẫn đổi, coi thông tin đó là chưa chắc và cân nhắc nguồn khác.
Có cần đi xem tận nơi nếu người bán đã gửi video đầy đủ không?
Với gà vịt, cá giống số lượng nhỏ, video trong ngày cùng điều kiện rõ ràng có thể đủ. Với gia súc giá trị lớn như bò, dê sinh sản, đi xem tận nơi hoặc nhờ người quen nghề xem giúp vẫn nên làm.
Người bán không cho vào khu nuôi khi đi xem có bình thường không?
Thường là bình thường và đúng, vì người lạ có thể mang mầm bệnh vào. Hãy đề nghị xem qua cửa chuồng, ở khu riêng hoặc qua lưới. Điều đáng ngờ là từ chối mọi cách cho xem.