Rủi ro với con giống thường chuyển sang người mua ở đúng điểm mà con giống được giao: nhận tại trại thì từ lúc người mua đếm xong và mang đi; người bán chở tới thì từ lúc con giống được thả xuống và người mua nhận; gửi xe thì tuỳ hai bên đã thoả thuận điểm giao là bến đi hay bến đến. Nếu hai bên không nói gì, cách hiểu chung là bên bán chịu rủi ro cho tới khi giao xong, bên mua chịu từ sau đó, nhưng "giao xong" lại là chỗ dễ cãi nhất.
Con giống là hàng sống, có thể yếu đi trong vài giờ mà không ai làm sai gì. Vì thế câu quan trọng nhất của một cuộc mua bán không phải giá, mà là "giao ở đâu, ai chở, chết dọc đường tính cho ai". Bài này đi qua từng kiểu giao, chỉ ra điểm chuyển rủi ro hay được hiểu, và đưa sẵn một câu chốt để hai bên ghi vào tin nhắn hay giấy mua bán.
Nguyên tắc chung: ai giữ con giống thì người đó gánh rủi ro
Theo nguyên tắc chung của luật dân sự về mua bán tài sản, nếu hai bên không có thoả thuận khác thì bên bán chịu rủi ro đối với tài sản cho tới khi giao cho bên mua, còn bên mua chịu rủi ro kể từ khi nhận. Nguyên tắc này dễ hiểu với cái tủ, cái xe; với một rổ gà con hay mười con heo cai sữa thì nó vẫn đúng, chỉ khó áp hơn vì "lúc nhận" có thể kéo dài nhiều giờ và con vật có thể yếu dần trong khoảng đó.
Điểm mấu chốt là thoả thuận được ưu tiên. Hai bên hoàn toàn được quyền nói rõ: người bán bao tới cổng nhà người mua; hoặc người mua tự chở, ra khỏi cổng trại là của người mua. Chỉ cần ghi lại được, câu đó gần như quyết định mọi tranh cãi về sau. Khi không ghi, mỗi bên sẽ nhớ một kiểu có lợi cho mình, và lúc đó người phân xử (trưởng thôn, hoà giải viên, hay toà nếu số tiền lớn) phải dựng lại sự việc từ tin nhắn, lời người làm chứng và thói quen giao dịch giữa hai bên.
Với giao dịch qua trung gian chở hàng, còn một tầng nữa: hàng hoá đã giao cho người vận chuyển chưa phải là đã giao cho người mua, trừ khi hai bên thoả thuận như vậy. Quy định cụ thể có thể khác nhau tuỳ giao dịch là dân sự giữa hai hộ hay thương mại giữa trại và khách, nên khi số tiền lớn bạn nên kiểm quy định hiện hành hoặc hỏi luật sư. Phần lớn giao dịch con giống nhỏ không cần tới bước đó, chỉ cần một câu chốt rõ ràng.
Bốn kiểu giao và điểm chuyển rủi ro thường được hiểu
Bảng dưới là cách hiểu phổ biến khi hai bên không nói gì thêm. Cột cuối là câu nên chốt để khỏi phải "hiểu" gì cả.
| Kiểu giao | Rủi ro thường chuyển khi | Ai nên lo phần chở | Câu nên chốt trước |
|---|---|---|---|
| Người mua tới nhận tại trại | Đếm, kiểm xong và con giống rời khỏi cổng trại | Người mua: phương tiện, giờ đi, che nắng | "Đếm xong tại trại, ra khỏi trại là của bên mua" |
| Người bán chở tới nhà | Con giống được thả xuống chuồng/ao và người mua kiểm xong | Người bán: chọn giờ mát, chở đúng hẹn | "Bên bán chở tới, chết trước khi thả là của bên bán" |
| Gửi xe khách, chành xe | Tuỳ thoả thuận: giao lên xe hay nhận ở bến đến | Người bán đóng gói, người mua đón đúng giờ | "Giao lên xe là xong" hoặc "bên bán bao tới bến đến" |
| Người mua thuê xe tới chở | Thường từ lúc chất lên xe do người mua thuê | Người mua và tài xế người mua thuê | "Bên bán hỗ trợ chất xếp, lên xe là của bên mua" |
Điều đáng để ý là cột thứ hai không cố định. Nhiều trại nhỏ có thói quen "bao tới nhà" dù khách tự chở, chỉ để giữ khách; ngược lại, có người bán đã chở tới tận nơi nhưng vẫn nói "lên xe là xong". Thói quen nào cũng được, miễn hai bên biết trước. Cái hỏng là mỗi người tưởng một thói quen.
Vì sao con giống khó hơn hàng hoá thường
Con vật yếu dần mà không có vết. Một bao cá giống bị nắng gắt mười lăm phút có thể vẫn bơi khi mở ra nhưng hao dần trong đêm. Gà con bị lạnh trên đường vẫn đứng được lúc đếm. Vì thế "nhận lúc còn sống" chưa nói được con giống đã bị ảnh hưởng ở chặng nào.
Thời điểm giao có thể kéo dài. Đếm năm trăm con gà, cân từng con heo, ngâm bao cá cho cân nhiệt có thể mất cả giờ. Trong lúc đó con giống đang ở đâu, của ai? Nên chốt mốc cụ thể: "đếm xong và hai bên đồng ý số con" chứ không chỉ "giao xong".
Người chở thường là người thứ ba. Anh tài xế xe khách, người em đi chở hộ, hàng xóm có xe ba gác. Rủi ro lúc đó không còn nằm gọn trong tay bên bán hay bên mua, và lỗi của người chở phải tính cho ai thì phụ thuộc người chở do ai thuê.
Có phần chết tự nhiên. Con giống nào cũng có một tỷ lệ yếu, chết trong vài ngày đầu dù chở tốt. Phần này không thuộc chuyện giao nhận mà thuộc thoả thuận bao chết, nên tách hẳn ra khi nói chuyện để khỏi lẫn "chết vì đường xa" với "chết vì con yếu sẵn".
Chốt điểm chuyển rủi ro trong năm bước
Làm lúc đang trao đổi giá, trước khi chuyển tiền cọc. Mỗi bước chỉ tốn một hai câu tin nhắn.
- Nói rõ ai chở. "Em tự chở bằng xe máy" khác hẳn "anh nhờ xe quen chở giùm". Nếu người bán giới thiệu xe, hỏi luôn: xe đó do ai trả tiền và tài xế làm theo lời ai.
- Chốt địa điểm giao. Cổng trại, bến xe nào, sân nhà hay tận ao. Với cá giống, "tận ao" nghĩa là người bán chịu tới khi bao được thả nổi xuống ao; với heo con là khi thả vào chuồng.
- Chốt mốc thời gian. Giờ dự kiến giao và khoảng chờ chấp nhận được. Gà con nở lứa sáng thường giao trong ngày; trễ quá mốc mà người mua vẫn nhận thì nên nhắn lại một dòng xác nhận.
- Chốt câu rủi ro. Viết đúng một câu theo mẫu ở bảng trên. Người bán đọc và trả lời "ok" là đủ làm bằng ở mức giao dịch nhỏ.
- Chốt việc kiểm lúc nhận. Đếm ở đâu, ai đếm, có quay video không. Kiểm tại điểm chuyển rủi ro; kiểm ở chỗ khác thì con số đó khó dùng để đòi.
Năm câu này nên nằm cùng một đoạn tin nhắn để sau này tìm lại dễ. Nhiều người chốt giá ở một cuộc gọi, chốt chở ở một cuộc gọi khác, rồi lúc cần thì không còn gì trên giấy.
Hai tình huống thường gặp và cách chia
Tình huống một (ví dụ giả định): anh Tư ở Tây Ninh mua 500 gà con lứa ấp sáng, tự tới trại chở bằng xe máy. Trại đếm đủ, anh ký nhận, ra đường gặp nắng trưa, về tới nhà có 18 con lả, đêm chết 11 con. Theo cách hiểu thông thường, rủi ro đã sang anh Tư từ lúc rời cổng trại, nên 11 con này là phần của anh, trừ khi trại có cam kết bao chết trong một số giờ. Bài học ở đây là phía người mua tự chở nên tránh giờ nắng, chứ khó đòi trại chịu.
Tình huống hai (ví dụ giả định): chị Năm ở Đồng Tháp mua 10 heo con cai sữa, người bán chở tới bằng xe ba gác. Tới cổng, một con nằm bẹp, chị vẫn cho thả vào chuồng vì ngại, tối con đó chết. Ở đây điểm giao là chuồng nhà chị; nếu chị nhận mà không nói gì, người bán dễ cho rằng con heo còn sống lúc giao. Cách đúng là nói ngay lúc thả: "con này yếu, em nhận tạm, có gì anh tính", chụp một tấm ảnh, nhắn lại một dòng. Một câu nói tại chỗ giữ được quyền mà mười câu than vãn hôm sau không giữ được.
Hai tình huống cho thấy điểm chuyển rủi ro không chỉ là chuyện lý thuyết: nó quyết định người mua phải kiểm ở đâu và phải lên tiếng lúc nào.
Khi người bán "chở giùm cho tiện"
Nhiều giao dịch hỏng ở chỗ này. Người bán vốn chỉ giao tại trại, nhưng thấy khách ở gần đường mình đi nên chở giùm, không lấy tiền. Trên đường xe hư, nắng, con giống yếu. Người mua nghĩ người bán chở thì người bán chịu; người bán nghĩ mình chỉ làm ơn. Cả hai đều có lý theo cách nhìn của mình.
Muốn giữ lòng tốt mà khỏi mất lòng, người bán nên nói thẳng lúc nhận chở: "anh chở giùm, đếm xong ở đây rồi, đường đi có gì anh không bao". Người mua nếu muốn được bao thì nên đề nghị trả tiền chở, vì khi có trả tiền, việc chở trở thành một phần của giao dịch và người bán khó từ chối trách nhiệm. Một việc nhỏ như thế làm rõ ranh giới tốt hơn mọi lời hứa miệng.
Ngược lại, khi người mua nhờ hàng xóm chở giùm, rủi ro dọc đường thuộc về người mua chứ không phải người bán, và chuyện với hàng xóm là chuyện tình làng nghĩa xóm, nên nói trước để khỏi mất lòng nhau vì vài con gà.
Nhìn từ phía người bán: nói rõ điểm giao để giữ khách
Điểm chuyển rủi ro không chỉ bảo vệ người mua. Hộ nuôi có gà con tự ấp, heo con dư hay trại nhỏ đều được lợi khi nói rõ từ đầu, vì phần lớn khách khó tính nhất là khách bị bất ngờ.
- Nói trong tin rao hoặc ngay cuộc gọi đầu: "giao tại trại, đếm tại trại" hoặc "chở tới trong bán kính bao nhiêu cây số, chết trước khi thả em đổi". Khách biết trước thì tự chọn.
- Nếu nhận chở, chọn giờ chở theo con giống chứ không theo lịch mình: đi trưa nắng cho tiện việc nhà là tự gánh thêm rủi ro, vì lúc đó con giống vẫn đang là của bạn.
- Mời khách đếm cùng tại điểm giao: con số hai bên cùng thấy thì không ai phải nghi ai.
- Gửi một tin nhắn xác nhận sau khi giao: "đã giao đủ bao nhiêu con, lúc mấy giờ, tại đâu". Khách trả lời là xong một bằng chứng cho cả hai.
- Không hứa điều không kiểm soát được: nếu khách tự chở, đừng hứa bao tới nhà chỉ để chốt đơn; tới lúc có chuyện, lời hứa đó thành gánh nặng hoặc thành mất lòng.
Người bán làm rõ điểm giao thường bán được lâu dài hơn, vì khách quay lại nhớ cách làm việc sòng phẳng hơn là nhớ mức giá. Với người mua, một người bán chủ động nói rõ những điều này là tín hiệu tốt về cách họ sẽ xử lý khi có chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Trại ghi trên phiếu là "hàng đã kiểm, ra khỏi trại không đổi trả" thì còn đòi được gì không?
Câu đó thường áp cho rủi ro trên đường và các lỗi thấy được bằng mắt lúc nhận. Nó không xoá được trách nhiệm nếu sau này chứng minh được con giống bị giao sai giống, sai số lượng hoặc có lỗi đã có từ trước khi giao. Khi gặp tình huống như vậy, nên giữ phiếu, tin nhắn và hỏi thú y để xác định nguyên nhân trước khi nói chuyện lại với trại.
Mua cá giống, người bán chở tới bờ ao rồi về thì rủi ro chuyển khi nào?
Nếu không thoả thuận gì khác, nhiều người hiểu là khi bao cá được đặt xuống bờ và người mua nhận. Nhưng cá còn phải ngâm bao, thả từ từ, nên tốt nhất hai bên chốt luôn là người bán chịu tới lúc bao được đặt xuống nước hay tới lúc mở bao. Câu chốt đó tránh được tranh cãi về những bao bị nóng do để trên bờ lâu.
Có nên để người bán chịu mọi rủi ro tới khi con giống về chuồng không?
Người mua thì muốn, nhưng người bán sẽ tính phần rủi ro đó vào giá hoặc đòi kiểm soát việc chở. Hợp lý nhất là ai điều khiển được việc chở thì người đó chịu. Nếu bạn tự chở mà vẫn bắt người bán bao, người bán khó chấp nhận vì họ không quyết định được giờ đi, đường đi hay cách che chắn của bạn.
Tin nhắn qua mạng xã hội có đủ để chứng minh đã thoả thuận điểm giao không?
Với giao dịch con giống nhỏ giữa hai hộ, tin nhắn có tên tài khoản, thời gian và nội dung rõ ràng là chứng cứ tốt nhất mà người nông dân thường có. Nên chụp lại màn hình và lưu ở chỗ khác điện thoại, vì tài khoản có thể bị xoá hoặc đổi tên. Khi số tiền lớn, nên có thêm giấy viết tay có chữ ký hai bên.
Con giống đã giao xong, hai hôm sau mới chết hàng loạt thì có phải chuyện giao nhận không?
Thường là không. Chết sau khi đã giao xong và đã qua thời gian theo dõi hai bên thoả thuận là chuyện thuộc về thoả thuận bao chết, bảo hành hoặc lỗi có sẵn của con giống. Lúc đó nên mời thú y xem, giữ mẫu theo hướng dẫn của họ, rồi mới nói chuyện với người bán dựa trên kết quả.
Người bán đòi người mua chịu tiền xe nhưng vẫn muốn chọn xe quen, như vậy rủi ro thuộc ai?
Khi người mua trả tiền nhưng người bán chọn xe, chọn giờ, ra lệnh cho tài xế, ranh giới rủi ro bị mờ. Nên nói rõ ngay: nếu người bán chọn xe thì người bán bao tới nơi, còn nếu người mua chịu rủi ro thì người mua được quyền chọn giờ đi và liên lạc trực tiếp với tài xế.