Tự chở con giống bằng xe máy ổn khi số lượng vừa phải, quãng đường đi trong giờ mát và chỗ chứa đủ thoáng. Câu hỏi "đi xa bao nhiêu" nên đổi thành "con giống nằm trong thùng, trong bao bao lâu", vì cùng ba mươi cây số có thể mất bốn mươi phút buổi sáng hay hai tiếng nếu kẹt xe giữa trưa. Người bán con giống thường biết loài đó chịu được bao lâu với cách đóng của họ; hãy hỏi họ trước khi đi.
Khi bạn tự chở, rủi ro dọc đường đã là của bạn từ lúc rời trại. Vì vậy việc chuẩn bị không chỉ để con giống sống, mà còn để bạn an toàn trên đường: xe chở quá cồng kềnh, che tầm nhìn hay lệch tải là nguy hiểm thật. Bài này đi qua từng loài hay chở bằng xe máy, những gì nên mang theo và khi nào nên dừng ý định tự chở.
Từng loài hay chở bằng xe máy: chứa thế nào, lưu ý gì
Bảng chỉ nêu cách làm phổ biến ở mức người mua tự chở; cách đóng gói chuẩn của trại do trại hướng dẫn.
| Loài | Chứa bằng gì | Điều dễ hỏng | Hỏi người bán trước |
|---|---|---|---|
| Gà, vịt con mới nở | Hộp giấy hoặc thùng nhựa có lỗ thông khí, lót giấy | Lạnh khi đi sớm, nóng khi đi trưa, hộp bị mưa | Bao nhiêu con mỗi hộp, chịu được mấy giờ |
| Heo con cai sữa | Giỏ tre, lồng sắt nhỏ, bao lưới có chỗ thở | Nắng chiếu thẳng, giỏ chật, heo đè nhau | Heo đã cho ăn chưa, có nên nhịn trước khi chở |
| Cá giống, ếch giống, lươn giống | Bao nilon bơm oxy đặt trong thùng xốp | Bao để nắng, bao bị xóc thủng, quá giờ chịu được | Bao này đóng được bao lâu, nên ngâm bao thế nào khi tới |
| Dê con, bê nhỏ | Lồng hoặc giỏ lớn, có dây giữ | Con vật giãy làm xe mất thăng bằng | Có nên thuê xe thay vì chở xe máy |
Điểm chung của cả bốn hàng là thời gian và nhiệt độ. Mọi lời khuyên khác đều xoay quanh việc giữ hai thứ này trong giới hạn. Nếu người bán nói "bao này chịu được vài tiếng", hãy coi đó là giới hạn ở điều kiện mát, không phải giữa trưa trên đường nhựa.
Tính quãng đường bằng giờ, không bằng cây số
Trước khi đi, ước thời gian thật: thời gian chạy xe theo tốc độ bạn đi khi chở nặng (thường chậm hơn lúc đi không), cộng thời gian dừng đổ xăng, nghỉ, chờ đèn, và một khoảng dự phòng cho kẹt xe hoặc xe hỏng. Rồi so với khoảng chịu được mà người bán nói. Nếu tổng thời gian sát giới hạn, đó là dấu hiệu nên đổi kế hoạch.
Ví dụ giả định: trại cách nhà 35 cây số. Đi không thì 50 phút, nhưng chở hai thùng xốp cá giống phía sau, bạn đi chậm hơn, mất khoảng 70 phút; cộng 15 phút đổ xăng và nghỉ, thêm 30 phút dự phòng thì gần hai tiếng. Nếu người bán nói bao đóng như vậy chịu được khoảng ba tiếng trong điều kiện mát thì còn dư; nếu đi giữa trưa thì nên coi khoảng chịu được ngắn hơn đáng kể.
Khi ước thời gian, đừng quên phần ở hai đầu chuyến. Ở trại, từ lúc người bán vớt cá, đóng bao, bơm oxy tới lúc bạn buộc xong thùng lên xe có thể mất nửa tiếng; về tới nhà, ngâm bao cho cân nhiệt hay chuyển gà vào quây úm lại thêm một khoảng nữa. Nhiều người chỉ tính phần chạy xe nên thấy dư dả, trong khi tổng thời gian con giống nằm trong bao, trong hộp dài hơn đáng kể. Hỏi người bán xem đồng hồ của họ tính từ lúc nào: từ lúc đóng bao hay từ lúc xe bạn lăn bánh.
Một cách giảm rủi ro là hẹn trước để người bán chuẩn bị xong mọi thứ, bạn tới là đếm, nhận và đi ngay, không phải chờ họ vớt, bắt từng con. Thời gian chờ ở trại thường lãng phí nhất, vì lúc đó con giống đã được đóng gói mà xe chưa chạy. Nếu thấy phải chờ lâu, đề nghị người bán đóng bao sau cùng, ngay trước lúc bạn rời đi.
Thời điểm đi quan trọng không kém. Sáng sớm và chiều mát là hai khung giờ hợp lý cho đa số loài. Đi sáng sớm mùa lạnh ở miền Bắc lại phải tính chuyện gà con bị lạnh; mùa nắng miền Nam thì tránh khung giữa trưa. Hẹn giờ nhận với người bán theo khung giờ chở, đừng theo giờ thuận tiện của mình.
Buộc chở an toàn trên đường
Con giống sống là tải trọng di động: heo con giãy, dê con đứng lên nằm xuống, bao cá sóng sánh. Xe máy chở loại tải đó dễ mất thăng bằng hơn chở bao gạo cùng cân nặng.
- Không chở quá kích thước an toàn: hàng không được che biển số, đèn, không vượt quá rộng hai bên tay lái tới mức cản người khác. Quy định cụ thể về kích thước hàng chở trên xe máy nên kiểm theo luật giao thông hiện hành.
- Đặt tải thấp và cân hai bên: hai giỏ heo con treo hai bên baga nặng gần bằng nhau; thùng xốp cá đặt giữa, buộc sát yên.
- Buộc bằng dây chằng có móc: buộc chéo, kiểm lại sau mười phút đầu vì tải sẽ xê dịch và dây giãn.
- Không để con vật chạm bánh xe, ống xả: giỏ heo, lồng gà treo thấp dễ quệt vào ống xả nóng.
- Che nắng mà không bịt kín: tấm vải sáng màu phủ trên, hở các mặt bên. Bịt bạt kín là cách nhanh nhất làm con giống ngộp.
- Chạy chậm, phanh sớm: tải di động làm quãng phanh dài ra, ổ gà làm bao cá xóc mạnh.
Nếu cần đi đường đông hoặc đường dốc đèo, cân nhắc thật kỹ. Một chiếc xe máy lật vì giỏ heo giãy không chỉ mất con giống mà còn nguy hiểm cho chính bạn và người đi đường.
Những thói quen nên bỏ khi chở con giống
Treo ngược hoặc buộc chân con vật. Heo con bị buộc chân treo ngược, gà vịt buộc chân bó thành chùm là hình ảnh còn gặp ở chợ, nhưng đây là cách làm con vật hoảng, khó thở và dễ chết trên đường. Dùng giỏ, lồng, hộp có chỗ cho con vật đứng hoặc nằm.
Nhồi quá đông để đi một chuyến. Tiết kiệm một chuyến nhưng mất mấy con vì đè, ngộp. Nếu số lượng lớn hơn sức chở, chia hai chuyến hoặc thuê xe.
Dừng giữa nắng để làm việc khác. Ghé quán, ghé chợ khi phía sau đang chở cá giống là thêm phút nằm bao giữa trời. Đi thẳng về, việc khác để sau.
Tự mở bao cá giữa đường để "cho cá thở". Bao đã bơm oxy, mở ra giữa đường là mất oxy, cá dễ chết hơn. Nếu nghi bao có vấn đề, gọi người bán hỏi trước.
Cho ăn no ngay trước khi chở. Nhiều người bán heo con dặn không cho ăn sát giờ chở để tránh nôn, sình bụng. Hỏi người bán, làm theo hướng dẫn của họ hoặc của thú y.
Danh sách mang theo khi đi mua và chở về
Đi một chuyến mua con giống mà thiếu một món là phải chạy đi tìm trong lúc con giống đang chờ. Chuẩn bị từ tối hôm trước.
- Dây chằng có móc, ít nhất hai sợi, và một cuộn dây phụ.
- Giỏ, lồng hoặc thùng phù hợp loài, đủ chỗ cho số lượng đã đặt; nếu người bán cung cấp thì hỏi trước để khỏi mang thừa.
- Tấm vải hoặc lưới che nắng sáng màu.
- Áo mưa cho người và tấm nilon che hàng phòng mưa bất chợt, nhưng phải để chỗ thông khí.
- Điện thoại sạc đầy để quay video lúc nhận và gọi người bán nếu có chuyện.
- Tiền hoặc thông tin chuyển khoản đã chốt, giấy mua bán hoặc tin nhắn chốt đơn.
- Ở nhà: chuồng, quây úm hoặc ao đã chuẩn bị xong trước khi đi, để con giống về là thả được ngay.
Mục cuối hay bị quên nhất. Con giống về tới nhà mà phải chờ dựng quây, chờ cấp nước ao thì phần thời gian nằm hộp, nằm bao bị kéo dài thêm, và chỗ đó không ai bao cho bạn.
Khi nào nên thôi tự chở
Có những lúc tự chở bằng xe máy là lựa chọn sai dù tiết kiệm. Số lượng vượt sức một chuyến an toàn; con giống to như bê, dê lớn, heo hậu bị; quãng đường dài tới mức tổng thời gian sát giới hạn chịu được; thời tiết xấu như mưa bão, nắng gắt kéo dài; đường đi có đoạn dốc, đoạn đông. Gặp một trong các điều kiện này, nên nhờ người bán chở, thuê xe hoặc gửi xe.
Cũng nên cân nhắc khi bạn chưa từng chở loài đó. Lần đầu chở heo con, nhiều người không lường được heo giãy mạnh tới mức nào; lần đầu chở cá giống, ít ai biết bao để nắng mười phút đã nóng lên nhanh ra sao. Có người đi cùng lần đầu, hoặc nhờ người bán chở một lần để quan sát cách họ làm, là khoản đầu tư rẻ.
Nhớ rằng khi tự chở, con giống chết dọc đường gần như luôn là phần của bạn. Đặt câu hỏi ngược lại: khoản tiết kiệm từ việc tự chở có lớn hơn phần hao hụt mình có thể gặp không? Nếu không chắc, hỏi người bán xem khách của họ thường chở thế nào và hao bao nhiêu với quãng đường tương tự.
Chở hộ hàng xóm hoặc đi chung một chuyến
Ở nhiều xóm, một người đi mua gà con, cá giống rồi chở luôn phần của vài nhà hàng xóm. Cách này tiết kiệm công đi lại, nhưng người chở đang cầm rủi ro của người khác. Nếu dọc đường có hộp gà bị lạnh, bao cá bị nóng, ai chịu phần đó? Người nhờ chở thường nghĩ "anh chở thì anh lo", còn người chở nghĩ "mình chỉ giúp" — và đó là chỗ tình làng nghĩa xóm bị sứt mẻ vì vài con giống.
Cách giữ hoà khí là nói trước một câu: chở giùm thì rủi ro đường đi mỗi nhà tự chịu theo phần của mình, chia theo tỷ lệ số con nếu hao hụt chung. Mỗi nhà một thùng hoặc một bao có đánh dấu riêng, đếm riêng lúc nhận ở trại và đếm lại lúc giao tới từng nhà, để không ai phải nghi phần mình bị lẫn con yếu của nhà khác.
Khi chở chung, tổng số lượng tăng lên nên càng phải xem lại sức chở của xe. Hai nhà, mỗi nhà vài trăm gà con, có thể đã vượt mức một chiếc xe máy chở an toàn. Lúc đó nên chia hai người đi hai xe, hoặc thuê một xe chở chung và chia tiền theo số kiện.
Câu hỏi thường gặp
Chở gà con buổi sáng sớm mùa đông có cần che kín không?
Gà con mới nở cần ấm nhưng vẫn cần thở. Che chắn gió lùa phía trước và hai bên, để lỗ thông khí của hộp không bị bịt, và đi thẳng về quây úm đã bật sưởi sẵn. Nếu thấy gà chụm đống kêu nhiều khi tới nơi, đó là dấu hiệu bị lạnh trên đường, lần sau nên đi muộn hơn hoặc che tốt hơn.
Một xe máy chở được bao nhiêu bao cá giống?
Không có con số chung vì phụ thuộc cỡ bao, cỡ thùng xốp và sức chở an toàn của xe. Cách nghĩ đúng là chỉ chở số thùng mà bạn buộc chắc được, không che biển số, không làm xe lệch, và vẫn điều khiển được tốt. Số còn lại chia chuyến hoặc nhờ người bán giao.
Bao cá giống bị xì nhẹ giữa đường thì làm gì?
Đừng mở bao. Dựng bao đứng lại, giữ trong thùng xốp, che nắng và đi tiếp nếu gần tới nơi. Gọi người bán hỏi xem với khoảng đường còn lại có cần ghé chỗ bơm oxy không. Lần sau xin người bán lồng thêm một lớp bao ngoài hoặc đóng ít cá hơn mỗi bao.
Có cần giấy tờ gì khi tự chở con giống bằng xe máy?
Với số lượng nhỏ trong cùng tỉnh, nhiều người không phải trình giấy gì. Khi chở số lượng lớn hoặc qua tỉnh khác, có thể cần giấy kiểm dịch vận chuyển theo quy định thú y hiện hành. Nên hỏi người bán và cơ quan chăn nuôi thú y cấp tỉnh hoặc xã nơi mua để biết lô của mình có thuộc diện phải có hay không.
Heo con bị say xe, nằm bẹp khi tới nhà thì có sao không?
Heo con có thể mệt sau chuyến đi, nhất là khi trời nóng. Thả vào chỗ mát, yên tĩnh, có nước sạch và theo dõi. Nếu con vật không hồi lại sau một thời gian ngắn, thở gấp, hoặc có dấu hiệu bất thường khác, hãy gọi thú y. Không tự cho thuốc theo lời truyền miệng.
Chở dê con bằng xe máy có được không?
Dê con nhỏ, số lượng một hai con, đường gần và có giỏ hoặc lồng chắc thì nhiều người vẫn chở. Dê lớn hơn hoặc nhiều con thì nên thuê xe, vì dê giãy mạnh và nhảy được, dễ làm xe mất lái. Đừng buộc chân dê vắt lên yên xe, vừa nguy hiểm cho con vật vừa cho người lái.