Thuê xe chở bò, heo giống cần chốt với tài xế bốn thứ trước khi xe lăn bánh: xe có thùng và vách phù hợp gia súc không, tính tiền theo cách nào, ai chất xếp và ai chịu khi con vật bị thương trên xe. Khi xe do người mua thuê, rủi ro trên đường thường thuộc người mua kể từ lúc gia súc lên xe, nên người mua chính là người phải đặt điều kiện với tài xế.
Gia súc lớn không giống hàng hoá: một con bò ngã trên thùng xe có thể làm cả chuyến rối loạn, một con heo nái bị chèn có thể ảnh hưởng tới thai. Bài này đi theo trình tự từ lúc gọi xe, thoả thuận, chất xếp, đi đường tới lúc dỡ xuống, kèm bảng các thành phần tiền xe để bạn so báo giá không bị lệch.
Đặt xe: những gì phải hỏi trước khi chốt
Gọi ít nhất hai xe, hỏi cùng một bộ câu, ghi lại câu trả lời để so.
- Xe đã từng chở gia súc chưa. Tài xế quen chở bò, heo biết cách đi phanh, biết dừng nghỉ, biết xử lý khi con vật ngã. Xe chỉ quen chở hàng khô thường thiếu vách, thiếu sàn chống trượt.
- Thùng xe thế nào. Có vách cao đủ cho bò không nhảy ra, có thanh ngang buộc dây, có mái che hoặc bạt che nắng mưa, sàn có lót chống trượt (rơm, cát, tấm cao su), có chỗ thoát nước tiểu, phân.
- Có cầu dẫn hay không. Ở trại có bục lên xuống thì đỡ, còn ở nhà nông hộ thường không có. Hỏi xe có mang theo cầu dẫn chắc chắn không, hay phải dựng bục tạm.
- Sức chở bao nhiêu con cỡ nào. Nói rõ loại và cỡ: "4 con bò cái khoảng hai năm tuổi" khác "6 con bê". Để tài xế ước mật độ hợp lý.
- Đường đi, giờ đi và chỗ dừng nghỉ. Đi đêm hay ngày, có dừng cho gia súc nghỉ, uống nước không nếu đường dài.
- Tiền xe tính thế nào và gồm những gì. Xem bảng ở mục dưới.
- Rửa xe trước khi chở. Xe vừa chở gia súc nơi khác mà chưa rửa, sát trùng là nguồn mầm bệnh. Hỏi thẳng và yêu cầu xe sạch khi tới.
Câu cuối nhiều người ngại hỏi vì sợ mất lòng tài xế, nhưng với con giống mua về nhập đàn, đây là câu đáng hỏi nhất. Một tài xế làm nghề đàng hoàng sẽ không thấy bị xúc phạm.
Tiền xe gồm những thành phần nào
Báo giá xe chở gia súc thường là một con số gộp. Tách ra như bảng dưới để so hai báo giá cho đúng. Mọi số là để bạn hỏi, không phải giá tham khảo.
| Thành phần | Cách tính hay gặp | Câu nên hỏi |
|---|---|---|
| Cước chặng chính | Theo chuyến trọn gói hoặc theo cây số | "Giá này là một chiều hay đã tính chiều về rỗng?" |
| Phí chờ | Theo giờ khi phải chờ cân, chờ đếm, chờ giấy | "Chờ quá bao lâu thì tính thêm, tính thế nào?" |
| Phí cầu đường, bến bãi | Gộp hoặc tính riêng theo thực tế | "Đã gồm phí đường chưa?" |
| Phí bốc xếp | Tài xế, phụ xe tự làm hoặc thuê người tại chỗ | "Ai lùa bò lên xe, có tính riêng không?" |
| Vật tư lót sàn, dây buộc | Có xe gộp, có xe tính thêm | "Xe có sẵn rơm, dây, vách ngăn không?" |
| Rửa, sát trùng xe | Thường tài xế tự lo trước chuyến | "Xe tới đã rửa chưa, hay phải trả thêm?" |
Ví dụ giả định: xe A báo một con số gọn nhưng chưa gồm phí đường và phí chờ; xe B báo cao hơn một chút nhưng đã gồm hết. Nếu ở trại thường phải chờ cân hai tiếng, xe A có thể hoá đắt hơn. So theo tổng cuối cùng cho đúng chuyến của bạn, không so con số đầu tiên tài xế nói.
Chất xếp: để con vật đứng vững suốt đường
Nguyên tắc chung khi chở gia súc lớn là đứng vững và không xô nhau. Thùng xe quá rộng so với số con làm con vật bị văng mỗi lần phanh; quá chật thì con yếu bị chèn, ngã không đứng dậy được. Nhiều tài xế dùng vách ngăn tạm chia thùng thành ô, mỗi ô vài con cùng cỡ.
Không nên chở chung con lớn với con nhỏ trong một ô, không để bò đực chung ô với bò cái, không để heo của hai nguồn khác nhau chung ô vì chúng dễ cắn nhau trên đường. Bò thường được buộc dây đầu vào thanh ngang với độ dài đủ để đứng thoải mái nhưng không quay ngang được; buộc quá ngắn con vật khó giữ thăng bằng, quá dài thì có thể quấn dây vào chân.
Lùa gia súc lên xe từ từ, không đánh đập, không dùng gậy chích điện bừa bãi. Một con hoảng loạn khi lên xe có thể kéo cả đàn hoảng theo. Với heo nái mang thai hoặc bò đang chửa, hỏi thêm người bán và thú y về việc chở ở giai đoạn thai đó, và nói rõ với tài xế để họ đi nhẹ tay, tránh phanh gấp.
Mật độ trên xe không có con số dùng chung cho mọi trường hợp, vì còn tuỳ cỡ con vật, thời tiết và quãng đường. Cách kiểm đơn giản là nhìn sau khi đã xếp xong: mỗi con có đứng thẳng được không, có nằm xuống được nếu mệt mà không bị con khác giẫm không. Nếu thấy chật, chia thêm chuyến; nếu thấy quá thưa, dùng vách ngăn thu hẹp lại để con vật có chỗ tựa khi xe vào cua.
Sàn xe nên có lớp lót chống trượt. Sàn tôn trơn ướt nước tiểu là nguyên nhân hay gặp khiến bò ngã. Đây là chi tiết rẻ nhưng hay bị bỏ qua khi tài xế không quen chở gia súc.
Sự cố dọc đường và ai chịu
Con vật ngã không dậy được. Tài xế nên dừng ở chỗ an toàn, kiểm tra. Nếu xe do người mua thuê, người mua hoặc người đi theo xe quyết định cách xử lý. Thoả thuận trước: tài xế được dừng bao lâu, có được gọi người mua quyết không, tốn thêm thời gian thì tính thế nào.
Con vật bị thương do vách xe, đinh, sắt nhọn. Đây là lỗi thiết bị xe. Chụp ảnh chỗ gây thương tích, nói với tài xế ngay. Có thoả thuận trước thì dễ nói chuyện bồi thường, không có thì tuỳ thiện chí.
Xe hỏng giữa đường. Gia súc nằm trên xe đứng giữa nắng là nguy hiểm. Thoả thuận trước: xe hỏng thì tài xế phải lo xe khác hoặc chỗ che cho gia súc, chi phí phát sinh chia thế nào.
Bị kiểm tra trên đường. Lô gia súc vận chuyển có thể phải có giấy kiểm dịch theo quy định thú y. Phần ai xin giấy là chuyện giữa người bán và người mua; với tài xế, chỉ cần dặn mang theo bản giấy tờ của lô và biết người cần gọi khi bị hỏi.
Tai nạn giao thông. Ngoài chuyện an toàn người, trách nhiệm với gia súc liên quan tới bảo hiểm của xe và lỗi của các bên. Hỏi trước xe có bảo hiểm hàng hoá không, nhiều xe nhỏ không có.
Người đi theo xe và lúc dỡ xuống
Với chuyến chở gia súc giống có giá trị, người mua nên đi theo xe hoặc cử người tin cậy đi theo. Người đi theo làm được những việc mà tài xế không có lý do để làm:
- Kiểm tra con vật mỗi lần dừng nghỉ, nhìn xem có con nào ngã, có con nào bị chèn.
- Quyết định ngay khi có sự cố mà không phải chờ gọi điện.
- Ghi lại tình trạng lúc lên xe và lúc xuống xe bằng ảnh, video.
- Nhắc tài xế đi chậm ở đoạn xấu, tránh phanh gấp.
- Khi tới nơi, chỉ chỗ dỡ, chuẩn bị sẵn khu cách ly để gia súc mới không nhập ngay vào đàn cũ.
- Kiểm đủ số con, đối chiếu với lúc lên xe trước khi thanh toán tiền xe.
Lúc dỡ xuống cũng cần cầu dẫn hoặc bục như lúc lên. Đừng để tài xế vội mà ép gia súc nhảy từ thùng xe cao xuống đất, đó là lúc dễ gãy chân, trật khớp nhất. Thanh toán tiền xe sau khi đã dỡ xong và đếm đủ, với phần phát sinh đã thống nhất.
Ghi lại thoả thuận với tài xế
Chở gia súc giống thường là chuyến xe có giá trị hàng hoá lớn hơn nhiều so với tiền xe. Vì thế thoả thuận với tài xế nên được ghi lại, ít nhất bằng tin nhắn, gồm: điểm lấy, điểm giao, số con và loại, giờ dự kiến, tổng tiền xe và các khoản phát sinh có thể có, xe đã rửa sát trùng, có vách ngăn và lót sàn, cách xử lý khi xe hỏng, và số điện thoại của người đi theo.
Không cần một bản hợp đồng dày. Một đoạn tin nhắn mà tài xế trả lời đồng ý đã là bằng chứng tốt cho một chuyến xe. Với chuyến lớn hoặc nhiều chuyến liên tục, nên làm giấy thoả thuận thuê xe có chữ ký hai bên, và hỏi luật sư khi giá trị cao.
Về giấy tờ của lô gia súc, chỉ cần nhớ một điều: tài xế nên có trong tay bản giấy tờ mà lô đó cần khi đi đường, và biết người phụ trách giấy tờ là ai để gọi khi bị kiểm tra. Việc xin và giữ giấy tờ đó thuộc thoả thuận giữa người bán và người mua, nên chốt từ trước khi gọi xe.
Người bán thuê xe hay người mua thuê xe: so hai cách
Với gia súc giống, người bán đôi khi nhận thuê xe giùm và tính tiền xe vào giá. Mỗi cách đặt quyền điều khiển và rủi ro ở một chỗ khác nhau.
| Điểm so | Người bán thuê xe | Người mua tự thuê xe |
|---|---|---|
| Ai chọn xe, chọn giờ | Người bán | Người mua |
| Rủi ro trên đường thường thuộc | Người bán, nếu thoả thuận giao tới nơi | Người mua, từ lúc gia súc lên xe |
| Tài xế nghe lời ai | Người bán | Người mua |
| Ưu điểm | Người mua đỡ lo, người bán quen xe quen đường | Chủ động kiểm xe sạch, chọn giờ, đi theo xe |
| Điều cần chốt | Tiền xe tách riêng hay gộp, chết trên xe ai chịu | Người bán hỗ trợ lùa lên xe, cân đếm trước khi lên |
Không có cách nào luôn tốt hơn. Nếu bạn ở xa, mua lần đầu và người bán có uy tín, để người bán lo xe với điều kiện giao tới nơi thường nhẹ đầu hơn. Nếu bạn cần chắc xe sạch, muốn tự kiểm từng khâu, hoặc mua nhiều nguồn gom một chuyến, tự thuê xe hợp hơn. Điều quan trọng là đừng để lẫn: người bán chọn xe nhưng người mua chịu rủi ro.
Câu hỏi thường gặp
Nên thuê xe của người bán giới thiệu hay tự tìm xe?
Xe người bán giới thiệu thường quen đường, quen chở loại gia súc đó, nhưng tài xế có thể làm theo lời người bán hơn người mua. Nếu bạn trả tiền và chịu rủi ro, bạn nên liên lạc trực tiếp với tài xế và thoả thuận riêng. Tự tìm xe thì chủ động hơn nhưng cần hỏi kỹ kinh nghiệm chở gia súc.
Chở bò đi xa có cần dừng cho bò uống nước không?
Với chặng dài, dừng nghỉ để kiểm tra và cho gia súc nghỉ là cách làm hợp lý mà nhiều tài xế quen nghề vẫn làm. Thời gian và cách cho uống nên hỏi người bán hoặc thú y theo loài, theo thời tiết. Quan trọng là thoả thuận trước để tài xế không vội chạy một mạch cho kịp giờ.
Heo giống chở từ tỉnh khác về có cần cách ly không?
Con giống mới mua từ nơi khác nên được nuôi riêng một thời gian trước khi nhập đàn, theo hướng dẫn của thú y. Việc này không thuộc chuyện chở xe nhưng nên chuẩn bị khu riêng trước khi xe tới, để lúc dỡ xuống là đưa ngay vào đó, không phải tạm thả chung.
Tài xế đòi thêm tiền vì phải chờ quá lâu ở trại có hợp lý không?
Hợp lý nếu trước đó hai bên đã nói về phí chờ, hoặc thời gian chờ vượt xa mức bình thường. Để tránh tranh cãi, hỏi trước khoảng chờ được tính trong giá và cách tính phần vượt. Nếu chờ do phía người bán, bạn có lý do để bàn với người bán về phần chi phí này.
Chở chung gia súc của hai người mua trên một xe có được không?
Được nếu hai người đồng ý và xe đủ chỗ, giúp tiết kiệm tiền xe. Cần chia ô riêng, ghi rõ con nào của ai, thoả thuận chia tiền xe và chia rủi ro nếu có sự cố. Nhớ rằng gia súc hai nguồn khác nhau đi chung có thể làm tăng nguy cơ lây bệnh.
Có nên mua bảo hiểm cho chuyến chở bò giống không?
Với lô giá trị lớn, hỏi tài xế xem xe có bảo hiểm hàng hoá không và bảo hiểm đó có nhận gia súc sống không. Nhiều xe nhỏ không có, và nhiều gói bảo hiểm loại trừ chết tự nhiên. Nếu không có bảo hiểm, các thoả thuận về xử lý sự cố với tài xế càng quan trọng.