Khi không có cân, cách ước cân nặng gia súc đáng tin nhất là đo vòng ngực và chiều dài thân bằng thước dây rồi tính theo công thức. Với bò, công thức hay được tài liệu khuyến nông trong nước dùng là: khối lượng (kg) = 88,4 × (vòng ngực, mét)² × (dài thân chéo, mét), cũng thường được áp tạm cho trâu. Với heo, công thức thường gặp là khối lượng (kg) = 87,5 × (vòng ngực, mét)² × (dài thân, mét).
Các công thức này cho một con số tham khảo, có thể lệch vài phần trăm đến hơn một phần mười so với cân thật, tuỳ con gầy hay béo, có chửa hay không, vừa ăn no hay chưa. Dùng đúng thì nó giúp bạn có căn cứ để trả giá ở chợ và để so hai con bò với nhau; dùng sai thì nó chỉ cho bạn một con số trông chính xác mà không đúng.
Vì sao đo vòng ngực lại đoán được cân nặng
Thân gia súc nhìn từ góc tính toán gần giống một khối trụ. Thể tích một khối trụ phụ thuộc vào bình phương chu vi mặt cắt nhân với chiều dài. Vòng ngực là chu vi mặt cắt ngay sau chân trước, nơi phần lớn khối lượng nội tạng và cơ ngực nằm; dài thân là chiều dài khối trụ đó. Nhân thể tích với một hệ số đã gộp sẵn tỷ trọng cơ thể và độ "không tròn" của con vật, ta ra cân nặng ước tính.
Hệ số 88,4 cho bò hay 87,5 cho heo chính là hệ số gộp đó, được người ta rút ra từ việc cân thật và đo thật nhiều con. Bởi vậy công thức đúng nhất với những con có vóc dáng gần với nhóm từng được dùng để lập công thức, và lệch dần với con quá gầy, quá béo, con giống có khung khác thường hay con đang chửa to.
Ở nước ngoài, nhiều tài liệu dùng công thức đơn vị inch và pound: với bò lấy vòng ngực bình phương nhân dài thân rồi chia 300, với heo chia 400. Hai cách cùng một nguyên lý, chỉ khác đơn vị và hệ số. Bạn chỉ cần chọn một cách và dùng nhất quán, đừng trộn.
Đo cho đúng: từng thao tác
Phần lớn sai số đến từ việc đo, không phải từ công thức. Hai người đo cùng một con bò có thể ra hai số khác nhau vài phân nếu không thống nhất cách đo.
- Cho con vật đứng thẳng trên nền phẳng, bốn chân đứng đều, đầu không cúi sát đất cũng không ngẩng cao. Con vật đang vặn mình hoặc đứng dốc làm vòng ngực sai lệch.
- Vòng ngực: quàng thước dây vòng quanh thân ngay sau xương bả vai, sát nách chân trước, kéo vừa khít lông, không thít lõm da. Đọc số khi con vật thở ra.
- Dài thân chéo (bò, trâu): đo từ mỏm trước xương bả vai đến mỏm sau xương ngồi, tức chỗ u xương ở mông. Thước căng thẳng theo đường chéo, không ôm theo bụng.
- Dài thân (heo): theo cách đo hay được hướng dẫn, đo từ điểm giữa đường nối hai gốc tai, men theo sống lưng tới khấu đuôi. Hỏi người có kinh nghiệm ở địa phương xem họ quen đo kiểu nào để so cho đồng nhất.
- Đo hai lần, lấy trung bình. Nếu hai lần chênh nhau nhiều, đo lần thứ ba.
- Đổi ra mét trước khi tính. 160 cm là 1,6 m. Nhầm đơn vị là nhầm cả trăm lần.
Ví dụ tính từ số đo
Các số dưới đây là ví dụ giả định, chỉ để tập tính. Kết quả làm tròn.
| Con vật | Vòng ngực | Dài thân | Phép tính | Ước tính |
|---|---|---|---|---|
| Bò cái tơ | 1,50 m | 1,25 m (chéo) | 88,4 × 1,50² × 1,25 | khoảng 249 kg |
| Bò đực vỗ béo | 1,70 m | 1,40 m (chéo) | 88,4 × 1,70² × 1,40 | khoảng 358 kg |
| Bê | 1,10 m | 0,95 m (chéo) | 88,4 × 1,10² × 0,95 | khoảng 102 kg |
| Heo hậu bị | 1,00 m | 1,05 m | 87,5 × 1,00² × 1,05 | khoảng 92 kg |
| Heo con lớn | 0,70 m | 0,75 m | 87,5 × 0,70² × 0,75 | khoảng 32 kg |
Để ý vòng ngực có mặt bình phương trong công thức: chỉ cần đo vòng ngực dư 5 cm trên con bò 1,5 m, kết quả đã lệch khoảng 7%. Vì vậy thao tác quàng thước quan trọng hơn mọi thứ khác.
Với heo con nhỏ, bê mới cai sữa, công thức kém tin cậy hơn với con trưởng thành. Ở cỡ đó, một cái cân treo hoặc cân bàn nhỏ vẫn là cách tốt nhất.
Những trường hợp công thức lệch nhiều
Con vừa được cho ăn uống no căng. Bụng căng làm vòng ngực và cân thật đều tăng, nhưng phần tăng đó là nước và cỏ, không phải thịt. Ở chợ, đây là mẹo quen thuộc. Đo xong mà thấy bụng phình bất thường thì trừ hao trong đầu.
Bò, trâu đang chửa tháng cuối. Bào thai và nước ối làm cân thật tăng mà vòng ngực không tăng tương ứng, công thức dễ cho số thấp hơn thực tế. Mua bò chửa thì đừng định giá theo cân nặng như bò thường.
Con quá gầy hoặc khung xương to. Con gầy khung to có vòng ngực lớn so với lượng thịt thật. Ngược lại con béo tròn, khung nhỏ có thể nặng hơn công thức dự đoán.
Giống có vóc dáng khác thường. Một số giống bò thịt cao sản có khối cơ mông, đùi rất phát triển; phần khối lượng đó nằm ngoài vòng ngực nên công thức có xu hướng cho số thấp. Trâu có tỷ trọng và dáng thân khác bò, nên áp công thức bò cho trâu chỉ là cách làm tạm.
Lông dày, bùn bám. Trâu vừa đằm bùn hay bò lông xù mùa lạnh làm thước đo dư vài phân. Vuốt lông, gạt bùn trước khi đo.
Dùng con số ước lượng khi trả giá
Ở chợ, người bán thường hô giá theo con chứ không theo cân. Con số bạn đo được giúp quy giá đó về một mức tham chiếu: nếu bạn biết mặt bằng giá hơi trên mỗi ký của loại bò đó trong vùng, nhân với cân ước tính để xem giá theo con người ta đang hô cao hay thấp hơn bao nhiêu. Mặt bằng giá hơi thay đổi theo vùng và theo thời điểm, bạn cần tự tìm hiểu từ người nuôi, từ thương lái hoặc các kênh thông tin giá nông sản của địa phương.
Đừng biến con số thành lý lẽ duy nhất. Người bán cũng biết đo, và họ có lý khi nói bò cái tơ khoẻ mạnh, có sổ tiêm đầy đủ đáng giá hơn bò cùng cân nhưng không rõ lai lịch. Con số cân nặng là để hai bên nói chuyện trên cùng một mặt bằng, không phải để bạn ép giá.
Một mẹo đơn giản: đo cùng lúc ba bốn con cùng loại rồi so tỷ lệ giá hô trên cân ước tính. Con nào có tỷ lệ cao bất thường so với các con khác thì hỏi kỹ xem có gì đặc biệt; con nào thấp bất thường thì cũng hỏi kỹ, vì rẻ hơn mặt bằng nhiều thường có lý do.
Khi nào nên đòi cân thật thay vì ước
Thước dây đủ dùng để so và trả giá, nhưng có những lúc chênh lệch vài chục ký là khoản tiền đáng để đòi một cái cân.
- Mua theo lô nhiều con cùng lúc và tính tiền theo ký hơi: nên thoả thuận cân cả lô trên cân bàn hoặc cân xe, có hai bên chứng kiến.
- Bò vỗ béo lớn con, mỗi ký chênh nhân lên thành khoản đáng kể.
- Hai bên ước ra hai số khác nhau và không ai chịu ai: một cái cân giải quyết tranh cãi nhanh hơn mọi lý lẽ.
- Người bán đề nghị "ước cho nhanh" trong khi chợ hoặc nhà bên cạnh có cân: lời đề nghị đó tự nó đã là thông tin.
- Khi cân, thoả thuận trước con vật được để nhịn đói bao lâu hay không. Gia súc vừa ăn no và đã nhịn ăn vài giờ có thể chênh nhau đáng kể, ai được lợi tuỳ bạn là bên mua hay bên bán.
Tự kiểm độ chính xác của mình trước khi ra chợ
Mỗi người đo có thói quen riêng: kéo chặt hơn, đặt thước lệch ra sau vài phân. Cách tốt nhất để biết bạn hay đo lệch bao nhiêu là thử với những con đã biết cân nặng thật.
- Tìm vài con có cân thật. Nhờ hàng xóm vừa cân bò bán, trại có cân bàn, hay lúc lái tới cân heo trong xóm. Ba bốn con là đủ để thấy xu hướng.
- Đo theo đúng cách bạn sẽ đo ở chợ, không làm cẩn thận hơn thường lệ, vì mục đích là biết sai số của thói quen thật.
- Tính theo công thức, ghi cạnh số cân thật. Ví dụ giả định: bạn tính ra 280 kg, cân thật 300 kg; con khác tính 320 kg, cân 340 kg.
- Xem độ lệch có cùng chiều không. Nếu bạn lần nào cũng thấp hơn khoảng một tỷ lệ gần như nhau, đó là thói quen đo, có thể tự cộng bù khi dùng.
- Nếu lệch lung tung, không theo chiều nào, hãy xem lại vị trí đặt thước và tư thế con vật lúc đo, thường lỗi nằm ở đó.
- Ghi lại vào sổ hoặc điện thoại. Lần sau ra chợ, bạn biết số của mình đáng tin đến đâu và tự tin hơn khi người bán nói khác.
Việc này mất một buổi chiều nhưng giúp bạn khỏi phải cãi nhau dựa trên một con số mà chính bạn cũng không chắc. Người bán nhìn bạn đo thành thạo cũng ít khi nói những con số quá tay.
Người bán: dùng thước dây để tự định giá con giống dư
Thước dây không chỉ là công cụ của người mua. Hộ nuôi có bê, bò tơ hay heo hậu bị muốn bán nên tự đo trước khi gọi lái hoặc dắt ra chợ. Có số đo trong tay, bạn biết con của mình đang ở khoảng cân nào, so với mặt bằng giá hơi đang nghe được ở địa phương để đặt mức giá khởi điểm có căn cứ, không bị động trước lời đánh giá của người mua.
Đo định kỳ, chẳng hạn mỗi tháng một lần vào cùng một buổi trong ngày, còn giúp bạn thấy con vật lớn nhanh hay chậm. Một con bê tăng cân đều cho thấy khẩu phần ổn; con đứng cân nhiều tuần là tín hiệu cần hỏi thú y hoặc xem lại cách nuôi. Khi bán, một cuốn sổ ghi số đo theo tháng là thứ người mua kỹ tính rất thích xem, vì nó cho thấy con giống được theo dõi thật.
Chỉ cần nhớ: số đo bạn đưa ra là để tham khảo, không phải để thay cân. Nói rõ "nhà tự đo, ước khoảng chừng này" thay vì khẳng định con số chính xác, để người mua có quyền tự kiểm và hai bên không mất lòng vì vài ký chênh.
Câu hỏi thường gặp
Công thức 88,4 có dùng được cho bò sữa không?
Dùng được để ước lượng, nhưng bò sữa thường có khung dài, bụng to và ít cơ hơn bò thịt, nên kết quả dễ lệch. Muốn so sánh nhiều con bò sữa với nhau thì vẫn được, còn muốn biết cân nặng thật để tính khẩu phần hoặc tính tiền thì nên dùng cân.
Có thước dây chuyên dụng in sẵn số ký không?
Có loại thước dây đo vòng ngực in sẵn vạch quy đổi ra cân nặng cho bò hoặc heo. Chúng tiện nhưng chỉ dựa vào vòng ngực, bỏ qua chiều dài, nên kém chính xác hơn công thức hai số đo. Dùng loại này để ước nhanh thì được, nhưng biết rằng nó được lập cho một kiểu vóc dáng nhất định.
Đo dài thân chéo khác dài thân thẳng thế nào?
Dài thân chéo đo theo đường thẳng từ mỏm trước xương bả vai tới mỏm sau xương ngồi, xuyên qua chiều dài con vật theo đường chéo khi nhìn từ bên hông. Dài thân thẳng đo dọc sống lưng hoặc chiếu xuống mặt đất. Mỗi công thức gắn với một kiểu đo, đổi kiểu đo là phải đổi hệ số.
Ước lượng xong mà người bán không đồng ý thì sao?
Không có gì sai khi hai bên ước khác nhau. Bạn có thể đề nghị cân thật nếu có cân gần đó, đề nghị chia đôi phần chênh, hoặc đơn giản là chuyển sang con khác. Đừng tranh cãi gay gắt chỉ vì con số của mình, vì chính bạn cũng có sai số.
Có ứng dụng điện thoại nào đo cân nặng bò qua ảnh không?
Đã có những công cụ thử ước cân nặng gia súc từ ảnh chụp, nhưng độ chính xác phụ thuộc góc chụp, khoảng cách, ánh sáng và giống con vật. Ở chợ, thước dây vẫn là cách kiểm tra được bằng tay, hai bên cùng nhìn thấy số đo, nên dễ tin nhau hơn.
Heo con nhỏ có đo bằng thước dây được không?
Đo được nhưng sai số tương đối lớn vì heo con nhỏ, thân ngắn, dễ giãy. Với heo con cai sữa hay heo giống nhỏ, mua theo con hoặc cân bằng cân treo, cân bàn nhỏ vẫn chính xác và nhanh hơn. Thước dây hợp với heo lớn, đứng yên được.