Khi một hộ quyết định nghỉ nuôi, vì tuổi cao, con cái đi làm xa, đất chuồng phải dùng việc khác hay chỉ vì không còn lãi, câu hỏi tiếp theo là bán đàn thế nào. Có hai hướng: bán gọn cả đàn cho một thương lái, xong trong một hai ngày, hoặc chia nhỏ đàn, bán từng nhóm, từng con cho nhiều người mua khác nhau, mất vài tuần đến vài tháng nhưng thường được tổng giá cao hơn.
Lựa chọn đúng phụ thuộc vào đàn của bạn gồm những con gì, bạn có bao nhiêu thời gian, và chi phí nuôi tiếp trong lúc chờ bán là bao nhiêu. Bài này đưa ra một cách phân nhóm đàn, ví dụ giả định để so hai hướng, những điều cần làm với từng nhóm và cách tránh bị ép giá khi người mua biết bạn đang cần bán hết.
Vì sao bán gọn thường được giá thấp hơn
Một đàn gồm nhiều loại con: bò cái đang chửa, bò cái mới đẻ có bê theo mẹ, bê lớn, bò già, có khi một con đực giống. Mỗi loại có một nhóm người mua riêng sẵn sàng trả giá tốt nhất. Hộ muốn gây đàn trả cao cho bò cái sinh sản; người vỗ béo trả cao cho bê lớn; lò mổ hay lái thịt mua bò già. Khi bán gọn cho một lái, lái phải tự chia đàn ra và bán lại cho từng nhóm đó, nên giá lái trả cho bạn là tổng giá bán lại trừ đi công sức, thời gian, rủi ro và phần lời của lái.
Thêm nữa, người mua cả đàn biết bạn đang muốn bán hết, thường vì một lý do khiến bạn khó chờ. Vị thế đó làm giá xuống. Không có gì sai ở đây, đó là cái giá của sự tiện lợi và nhanh gọn.
Ngược lại, bán lẻ cho đúng từng nhóm người mua thì bạn tự làm phần việc của lái và hưởng phần đó. Nhưng bạn cũng tự gánh rủi ro: con vật ốm trong lúc chờ, tốn thức ăn, công chăm, và những con khó bán có thể nằm lại rất lâu.
Phân nhóm đàn trước khi quyết định
Viết danh sách từng con, xếp vào các nhóm dưới đây. Việc này giúp bạn thấy đàn mình thật sự có gì, và mỗi nhóm hợp với người mua nào.
| Nhóm | Người mua hợp nhất | Gợi ý |
|---|---|---|
| Bò, dê cái sinh sản khoẻ, có lịch sử đẻ tốt | Hộ nuôi muốn gây đàn, người quen trong vùng | Giá trị nhất; nên bán lẻ, có sổ ghi chép thì càng tốt |
| Con cái đang chửa đã khám chắc | Hộ gây đàn, chịu trả cho thai | Có kết quả khám là điểm cộng lớn |
| Mẹ đang nuôi con theo | Hộ gây đàn, mua cả cặp | Bán mẹ con cùng nhau thường dễ hơn tách |
| Bê, dê con lớn | Người nuôi vỗ béo, lái | Có thể bán nhóm cho lái |
| Con đực giống | Hộ cần đực giống, nhóm nuôi trong vùng | Ít người cần, nên bắt đầu tìm sớm |
| Con già, con loại, con có tật | Lái thịt | Bán cho lái, không nên lẫn với nhóm giống |
Nhiều hộ chọn cách kết hợp: bán lẻ những nhóm giá trị cao trước, phần còn lại bán gọn cho lái. Cách này giữ được phần lớn giá trị mà không phải chờ quá lâu với những con khó bán.
So hai hướng bằng ví dụ giả định
Giả sử một hộ có mười hai con bò: sáu bò cái sinh sản, hai trong đó đang chửa đã khám, ba bê lớn, hai bò già và một bò đực. Một lái đến xem, trả một giá gọn cho cả đàn. Gọi giá đó là 100 phần. Hộ này hỏi thêm người quen, ước rằng nếu bán lẻ từng nhóm cho đúng người mua, tổng có thể được khoảng 115 đến 120 phần, nhưng phải mất khoảng hai tháng.
Chi phí hai tháng nuôi thêm cả đàn, cộng công đi lại, gọi điện, tiếp khách, giả định là 6 phần. Rủi ro một con ốm hoặc chết trong thời gian đó, tính theo kinh nghiệm của hộ, giả định thêm 3 phần. Vậy bán lẻ thu về khoảng 106 đến 111 phần sau khi trừ, nhiều hơn bán gọn từ 6 đến 11 phần.
Phép tính này cho thấy hai điều. Thứ nhất, bán lẻ thường đáng làm nếu bạn có thời gian và sức chăm. Thứ hai, phần chênh không lớn như cảm giác ban đầu, và có thể biến mất nếu thời gian chờ kéo dài hoặc có con bị bệnh. Mỗi hộ cần tự điền số của mình; các con số trên chỉ là ví dụ giả định để thấy cách tính.
Một cách tính thực tế hơn: bán lẻ nhóm bò cái sinh sản và bò chửa, phần đáng giá nhất, trong vài tuần đầu, còn lại bán gọn cho lái. Hộ trong ví dụ có thể thu được phần lớn phần chênh mà rút ngắn thời gian nuôi thêm.
Trình tự thanh lý cho gọn
Đặt mốc thời gian cho mình trước khi bắt đầu, và giữ đúng mốc. Kéo dài vô hạn để chờ giá là cách mất tiền phổ biến nhất khi thanh lý.
- Lập danh sách đàn theo nhóm, có ảnh từng con, ghi tuổi, lịch sử đẻ, tiêm phòng.
- Đặt mốc cuối cùng: ngày mà mọi con còn lại sẽ được bán gọn cho lái, dù giá thế nào.
- Báo cho người quen, hàng xóm, người nuôi trong vùng về những con giá trị nhất trước. Người quen thường là người mua tốt nhất vì họ đã biết đàn của bạn.
- Mời hai ba lái tới xem để nghe giá gọn, làm mốc so sánh. Không cần chốt ngay.
- Bán từng nhóm theo thứ tự giá trị, viết giấy mua bán cho từng giao dịch.
- Tới mốc cuối, bán gọn phần còn lại cho lái có giá tốt nhất.
- Giữ lại sổ sách: ai mua con nào, giá bao nhiêu, ngày nào. Nếu có người mua quay lại hỏi về con giống, bạn có thông tin để trả lời.
Tránh bị ép giá khi người ta biết bạn cần bán hết
Không nói lý do nghỉ nuôi nếu không cần. Lý do cá nhân như sức khoẻ, nợ nần, chuyển nhà là chuyện của bạn. Người mua biết bạn cần bán gấp sẽ trả thấp hơn.
Không nói mốc cuối cho lái. Lái biết ngày bạn buộc phải bán gọn thì sẽ chờ tới ngày đó.
Có giá sàn cho từng nhóm. Từ phép tính và giá lái trả gọn, bạn biết mỗi nhóm đáng ít nhất bao nhiêu. Dưới mức đó, chờ người khác.
Đừng để một người mua chọn con đẹp nhất rồi trả giá chung. Người mua chọn những con tốt nhất trong đàn thì phải trả theo giá của những con đó, không phải giá bình quân cả đàn.
Nhờ người tin cậy đứng cạnh khi thương lượng. Người lớn tuổi bán đàn một mình dễ bị nói vào. Một người con, cháu hay hàng xóm tin cậy đứng cạnh giúp giữ bình tĩnh và nhớ những gì đã nói.
Bán cho người quen trong làng: giá tình nghĩa và chuyện mất lòng
Khi biết bạn nghỉ nuôi, người đầu tiên tới hỏi thường là hàng xóm, họ hàng, người cùng xóm cũng nuôi bò dê. Họ biết đàn của bạn từ lâu, biết con nào đẻ tốt, nên mua với sự tin tưởng mà người lạ không có. Đổi lại, họ thường mong một giá "tình làng nghĩa xóm", và bạn cũng ngại mặc cả với người quen.
Cách làm đỡ khó xử là có một mức giá rõ ràng cho từng con trước khi ai hỏi, dựa trên phép tính và giá lái trả gọn. Bạn có thể bớt cho người quen một khoản nhỏ, nói rõ là bớt vì quen, nhưng không để mỗi người hỏi một giá. Trong làng, chuyện ai mua con nào giá bao nhiêu sẽ lan rất nhanh; giá không nhất quán làm mất lòng nhiều hơn là giá cao.
Bán cho người quen cũng nên viết giấy, nhất là khi họ xin trả dần. Ghi số tiền còn lại, hẹn ngày trả. Nói nhẹ nhàng rằng giấy để mình nhớ, không phải vì không tin. Nhiều mối quan hệ lâu năm đã sứt mẻ vì một khoản nợ con bò không ai ghi lại, mỗi người nhớ một con số.
Và nói thật về từng con. Con cái từng đẻ khó, con hay đau chân, nói ra. Người quen phát hiện sau thì mất lòng lâu hơn nhiều so với vài đồng bớt giá lúc bán.
Thanh lý đàn dê: vài điểm khác với đàn bò
Đàn dê thường đông con hơn. Một hộ nuôi dê có thể có vài chục con, nên phân nhóm và lập danh sách càng quan trọng. Đánh dấu tai hoặc chụp ảnh từng con để khỏi nhầm khi nhiều người mua.
Dê cái đang chửa, đang nuôi con chiếm phần lớn giá trị. Dê mang thai khoảng năm tháng và hay đẻ nhiều con một lứa, nên dê cái sinh sản khoẻ là nhóm người gây đàn tìm. Ghi lại lịch phối, lịch đẻ của từng con nếu có.
Người mua dê giống ít hơn người mua bò. Ở nhiều vùng, tìm hộ muốn gây đàn dê khó hơn tìm hộ mua bò. Bắt đầu báo tin sớm, hỏi qua thú y xã, người nuôi dê trong vùng lân cận.
Dê đực giống mùi nặng, khó giữ lâu. Nếu chưa có người mua làm giống, đừng giữ quá lâu; tách riêng và đặt mốc bán cho lái.
Chuồng sàn và dụng cụ. Chuồng sàn, máng, dụng cụ nuôi dê có thể bán kèm cho người gây đàn, giúp họ khởi đầu nhanh và giúp bạn thu thêm. Nói rõ là bán riêng, giá riêng, để không lẫn vào giá con giống.
Những việc phải làm trước khi trao con cuối cùng
Thanh lý đàn không chỉ là bán. Hãy kiểm lại giấy tờ tiêm phòng, đưa bản chụp cho người mua những con giống. Nếu bạn có ghi chép lịch đẻ, lịch phối của từng con cái, đưa cho người mua; với họ đó là thông tin đáng giá, và nó giúp con vật được chăm đúng ở chuồng mới.
Nếu đàn được vận chuyển ra khỏi tỉnh, việc kiểm dịch thường do bên mua hoặc lái lo, nhưng bạn nên biết để chuẩn bị hồ sơ tiêm phòng. Hỏi cán bộ thú y xã về quy định hiện hành. Nếu trước đây bạn có kê khai chăn nuôi với xã, báo lại khi nghỉ nuôi theo hướng dẫn của địa phương.
Cuối cùng, vệ sinh chuồng trại sau khi đàn đi hết, nhất là nếu chuồng sẽ dùng việc khác hoặc cho người khác thuê nuôi. Phân, chất độn chuồng, dụng cụ còn lại nên được xử lý gọn, vừa để không gây mùi, vừa để không thành nguồn bệnh cho hàng xóm còn nuôi.
Câu hỏi thường gặp
Bán gọn cả đàn cho lái có phải lúc nào cũng thiệt không?
Không. Nếu bạn không có thời gian, không có sức chăm thêm, đàn có nhiều con khó bán, hoặc chi phí nuôi thêm cao, bán gọn có thể là lựa chọn tốt nhất. Thiệt hay không phụ thuộc vào phép tính của chính bạn, không phải vào cảm giác.
Có nên đăng tin bán cả đàn lên mạng không?
Có thể, để tìm người mua những con giá trị. Nhưng đăng tin cả đàn kèm chữ "thanh lý gấp" làm người mua biết bạn cần bán, dễ ép giá. Mô tả từng nhóm, nêu đặc điểm tốt, không cần nói lý do. Cẩn thận với người lạ chỉ muốn đặt cọc từ xa.
Bán mẹ con bò cùng nhau hay tách ra?
Thường bán cùng nhau dễ hơn và tốt cho bê con, nhất là khi bê còn bú. Người gây đàn nhiều khi thích mua cả cặp. Nếu tách, bê phải đủ lớn, tự ăn được, và hỏi người có kinh nghiệm về thời điểm cai sữa hợp lý.
Con đực giống khó bán thì làm sao?
Bắt đầu tìm người mua sớm nhất, vì nhu cầu ít. Hỏi các hộ trong vùng đang nuôi bò, dê cái mà chưa có đực, hỏi nhóm nuôi, hỏi thú y xã xem ai cần. Nếu tới mốc cuối vẫn không có người cần làm giống, bán theo giá thịt cho lái.
Có cần giấy tờ gì khi bán cả đàn không?
Nên viết giấy mua bán cho từng giao dịch: tên người mua, số con, mô tả, giá, ngày, chữ ký. Bán gọn cho lái thì một giấy liệt kê cả đàn. Giữ lại bản chụp. Nếu đàn được vận chuyển liên tỉnh, hỏi thú y xã về kiểm dịch theo quy định hiện hành.