Một thoả thuận bao chết dùng được phải trả lời ba câu bằng con số: bao trong bao lâu kể từ mốc nào, tính tỷ lệ chết theo cách nào (có ngưỡng miễn hay đền từ con đầu tiên), và đền bằng gì (bù con, trả tiền hay trừ vào lần mua sau). Câu "bao chết nha" mà không có ba ý này thì tới lúc có chuyện, mỗi bên sẽ hiểu một kiểu.
Bao chết thường chỉ hợp lý cho phần chết do con giống yếu sẵn hoặc do chuyến giao, trong một khoảng ngắn sau khi nhận. Sau khoảng đó, con giống chết vì cách chăm, thời tiết hay bệnh mới là chuyện khác. Bài này giúp hai bên viết thoả thuận bao chết công bằng, kèm mẫu câu điền sẵn và ví dụ tính toán giả định.
Bao chết là gì và không phải là gì
Bao chết là cam kết của người bán rằng nếu con giống chết trong một khoảng thời gian nhất định sau khi giao, người bán sẽ đền theo cách đã thoả thuận. Lý do người bán chấp nhận cam kết này là để chia sẻ phần rủi ro mà người mua không kiểm soát được: con giống có thể đã yếu từ trước mà lúc giao chưa lộ ra, hoặc chuyến đi làm con giống mệt.
Bao chết không phải bảo hiểm cho cả vụ nuôi. Người bán không quyết định nhiệt độ quây úm của bạn, chất lượng nước ao của bạn, thức ăn bạn cho, hay mầm bệnh trong chuồng cũ của bạn. Một thoả thuận bao chết kéo dài quá lâu buộc người bán gánh rủi ro của người mua, và người bán sẽ tính phần đó vào giá hoặc từ chối bán.
Bao chết cũng khác với cam kết về giống, về trống mái hay về cỡ. "Bao trống mái" là cam kết về giới tính; "bao đúng giống" là cam kết về nguồn gốc; "bao cỡ" là cam kết về kích thước. Mỗi cam kết có cách kiểm và thời điểm kiểm riêng, nên đừng gộp chung vào chữ "bao" mà không nói rõ là bao cái gì.
Khi hai bên hiểu đúng như vậy, việc thoả thuận trở nên dễ hơn: người mua chỉ đòi bao phần mà người bán thật sự có thể chịu trách nhiệm, còn người bán sẵn lòng cam kết rõ ràng vì biết giới hạn của mình.
Mốc tính giờ và khoảng bao theo kiểu giao
Khoảng bao hợp lý phụ thuộc loài, kiểu giao và tập quán từng vùng. Bảng dưới không đưa con số cố định mà chỉ ra mốc nên chọn và điều cần lưu ý; khoảng giờ cụ thể hai bên tự chốt.
| Loài và kiểu giao | Mốc bắt đầu tính nên chọn | Điều cần lưu ý khi chốt khoảng bao |
|---|---|---|
| Gà, vịt con giao tại trại | Lúc rời cổng trại | Người mua tự chở nên thường chỉ bao phần yếu sẵn, khoảng ngắn |
| Gà, vịt con gửi xe | Lúc người nhận mở hộp, có video | Tách phần chết do nhà xe nếu kiện hỏng |
| Cá giống, ếch, lươn giao tận ao | Lúc thả xong | Chết tăng dần trong vài ngày đầu khó phân biệt với chất lượng nước ao |
| Heo con cai sữa | Lúc thả vào chuồng | Heo hay stress sau chuyển chuồng, đổi thức ăn; nên có thú y xem nếu chết |
| Bê, dê con | Lúc dỡ xuống | Giá trị mỗi con lớn, nên thoả thuận kiểm tra của thú y khi có sự cố |
Mốc bắt đầu tính quan trọng không kém độ dài. "Bao 48 giờ" mà không nói từ lúc đóng hộp hay từ lúc mở hộp thì có thể chênh nhau nửa ngày. Chọn mốc trùng với điểm chuyển rủi ro đã thoả thuận là gọn nhất.
Cũng nên nghĩ tới khoảng bao ngược từ phía người bán: họ cần đủ thời gian để biết tin và kiểm, nhưng không muốn phải theo con giống tới hết tuần đầu. Một khoảng bao ngắn đi kèm điều kiện báo ngay có video thường công bằng hơn một khoảng bao dài mà báo lúc nào cũng được.
Tính tỷ lệ chết và mức đền: làm theo từng bước
Có hai cách phổ biến: đền từ con đầu tiên, hoặc có một ngưỡng miễn mà dưới đó coi là hao hụt bình thường. Dưới đây là cách tính theo ngưỡng, kèm ví dụ giả định.
- Xác định tổng số tính tỷ lệ: số con đã giao theo tờ ghi lúc giao, không tính phần bù hao nếu phần bù không tính tiền.
- Đếm số con chết trong khoảng bao, có video hoặc ảnh, báo trong thời hạn đã thoả thuận.
- Tính tỷ lệ chết = số chết chia tổng số. Ví dụ giả định: giao 1.000 gà con, chết 35 con trong khoảng bao, tỷ lệ 3,5%.
- Trừ ngưỡng miễn: nếu thoả thuận ngưỡng miễn 2% (ví dụ giả định), phần được đền là 3,5% − 2% = 1,5%, tức 15 con.
- Áp cách đền: bù 15 con ở lứa sau, hoặc trả lại tiền 15 con theo đơn giá đã mua.
- Ghi lại kết quả bằng tin nhắn hai bên xác nhận, để không phải tính lại.
Đền từ con đầu tiên thì không có bước thứ tư, nhưng người bán thường bù lại bằng cách thêm con bù hao vào hộp hoặc nâng giá. Ngưỡng miễn hợp lý giúp hai bên không phải đôi co vì vài con lẻ, và chỉ nói chuyện khi tỷ lệ chết vượt rõ mức bình thường.
Đền bằng con hay bằng tiền
Bù con ở lứa sau. Người bán thường thích cách này vì không phải bỏ tiền ra. Nhưng con bù nhỏ tuổi hơn đàn đã thả, khó nuôi chung, nhất là gà con úm theo lứa. Nếu nhận bù con, hỏi lứa sau là bao giờ và có phù hợp với đàn của bạn không.
Trả tiền theo đơn giá. Gọn và rõ ràng nhất. Đơn giá là giá đã mua mỗi con, không phải giá thị trường ngày đền. Với lô có phí giao, nên thoả thuận phần phí giao có được chia lại theo số con chết hay không.
Trừ vào lần mua sau. Hợp với khách quen mua đều. Nhưng nếu bạn không định mua lại, khoản trừ này vô nghĩa. Nên ghi số tiền được trừ vào tin nhắn để không bị quên.
Kết hợp. Ví dụ giả định: chết vượt ngưỡng 15 con, người bán bù 10 con ngay trong lứa đang nở và trả tiền 5 con còn lại. Kết hợp giúp người mua có đủ con mà người bán không phải bỏ ra quá nhiều tiền mặt.
Không đền bằng con khác loài, khác giống. Người bán hết gà ri lai mà đề nghị bù gà lông màu là thay đổi hàng hoá, người mua có quyền từ chối và đòi trả tiền.
Điều kiện đi kèm để thoả thuận bao chết công bằng
Người bán có quyền đặt điều kiện để không phải gánh phần do người mua chăm sai. Người mua có quyền yêu cầu điều kiện rõ ràng, làm được. Những điều kiện hay gặp và hợp lý:
- Người mua phải báo trong thời hạn nhất định, ví dụ trong ngày phát hiện, kèm video hoặc ảnh. Quá hạn mới báo thì người bán không đền.
- Người mua giữ xác con chết theo hướng dẫn để người bán hoặc thú y xem nếu cần, không vứt đi ngay.
- Người mua chuẩn bị chỗ nuôi đúng điều kiện tối thiểu mà người bán dặn trước bằng tin nhắn, như quây úm có sưởi cho gà con hay ao đã cấp nước cho cá giống.
- Nếu chết đột ngột số lượng lớn, hai bên đồng ý mời thú y xem và chia chi phí xét nghiệm theo kết quả, bên nào có lỗi bên đó chịu.
- Chết do thiên tai, mất điện, nước ao biến động vì thời tiết, động vật khác cắn thì không thuộc bao chết.
- Người bán không bao phần chết do người mua tự ý dùng thuốc, hoá chất không theo hướng dẫn chuyên môn.
Điều kiện nào cũng nên viết ra trước khi giao, không phải đến lúc có chuyện mới nêu. Người bán đưa ra điều kiện mới sau khi con giống đã chết là dấu hiệu không muốn đền; người mua tự nhận là đã chăm đúng mà không có gì chứng minh cũng khó thuyết phục.
Mẫu câu thoả thuận bao chết để điền
Dưới đây là mẫu câu gói ba ý chính và các điều kiện, để hai bên điền vào và gửi cho nhau qua tin nhắn hoặc chép vào giấy mua bán. Đây là danh mục nội dung tham khảo, không phải văn bản pháp lý chuẩn; với lô giá trị lớn nên hỏi người hiểu luật.
"Bên bán bao chết [số giờ/ngày] kể từ [mốc: lúc mở hộp/lúc thả xong/lúc dỡ xuống]. Tỷ lệ chết tính trên [số con đã giao theo tờ ghi], không tính [số con bù hao]. Chết dưới [ngưỡng]% coi là hao hụt bình thường; phần vượt ngưỡng bên bán đền bằng [bù con lứa ngày …/trả tiền theo đơn giá đã mua/trừ vào lần mua sau]. Bên mua báo trong [thời hạn] kèm video, giữ xác để kiểm khi cần. Không bao chết do [mất điện, thiên tai, động vật cắn, dùng thuốc không theo hướng dẫn chuyên môn]. Chết hàng loạt thì mời thú y xem, chi phí do bên có lỗi chịu."
Mẫu này dài hơn câu "bao chết nha" vài dòng, nhưng mỗi dòng là một câu hỏi đã có câu trả lời. Khi có chuyện, hai bên chỉ cần mở tin nhắn ra đọc, không phải nhớ lại ai đã nói gì.
Người bán có thể đưa mẫu này lên phần mô tả điều kiện bán, để khách biết trước. Người mua có thể gửi mẫu này cho người bán trước khi cọc, đề nghị họ điền và xác nhận.
Khi người bán không bao chết
Có người bán nói thẳng: giao tại trại, không bao gì cả. Đó không hẳn là dấu hiệu xấu; nhiều trại có lượng khách đông, giá đã tính sát và không muốn đôi co. Khi đó người mua cần tự tính phần rủi ro vào quyết định của mình.
Cách tính đơn giản là ước một tỷ lệ hao trong những ngày đầu dựa trên kinh nghiệm của bạn hoặc hỏi người nuôi quanh vùng, rồi tính giá thật mỗi con còn sống. Ví dụ giả định: mua 500 con không bao chết, ước hao 5% trong tuần đầu thì còn 475 con, giá thật mỗi con sống cao hơn giá mua khoảng một phần hai mươi. So con số đó với một nơi bán đắt hơn chút nhưng có bao chết để chọn.
Khi mua không bao chết, những việc bạn làm được càng quan trọng hơn: chọn giờ giao mát, chuẩn bị chỗ nuôi sẵn sàng, quay video lúc nhận để ít nhất có bằng chứng nếu con giống có lỗi rõ ràng ngay từ đầu như giao sai giống hay chết nhiều ngay khi mở hộp. Không bao chết không có nghĩa là người bán được giao con giống đã chết hoặc sai giống.
Câu hỏi thường gặp
Người bán chỉ nói miệng "bao chết" thì có giá trị không?
Lời nói có giá trị nếu chứng minh được, nhưng tới lúc cần thì khó chứng minh và càng khó chứng minh nội dung cụ thể. Ngay sau cuộc gọi, nhắn lại một tin tóm tắt những gì đã nói về bao chết và đề nghị người bán xác nhận. Một chữ "ok" trả lời tin nhắn đó đã tốt hơn nhiều lời hứa miệng.
Cá giống chết dần trong ba ngày sau khi thả thì có tính vào bao chết không?
Tuỳ khoảng bao đã thoả thuận. Cá chết dần có thể do cá yếu sẵn, cũng có thể do nước ao chưa phù hợp. Vì khó tách nguyên nhân nên nhiều người bán chỉ bao lúc thả. Nếu muốn được bao dài hơn, nên thoả thuận kiểm nước ao trước khi thả và giữ kết quả.
Có nên đòi bao chết 7 ngày cho gà con không?
Người mua có quyền đề nghị, nhưng khoảng bao càng dài thì càng có nhiều nguyên nhân chết nằm ngoài tay người bán, và người bán sẽ tính vào giá hoặc từ chối. Khoảng bao hợp lý là khoảng mà chết chủ yếu do con giống yếu sẵn hoặc do chuyến đi. Hỏi người nuôi quanh vùng xem họ thường thoả thuận thế nào.
Người bán đồng ý bao chết nhưng khi có chuyện lại nói do người mua chăm sai, xử lý sao?
Đó là lý do cần điều kiện chăm tối thiểu được viết trước và video lúc nhận. Nếu bạn đã làm đúng điều kiện và báo đúng hạn, đề nghị mời thú y xem để xác định nguyên nhân. Nếu hai bên vẫn bất đồng, có thể nhờ hoà giải ở cơ sở hoặc tham khảo các bước xử lý tranh chấp.
Mua con giống qua người trung gian thì ai chịu bao chết?
Người cam kết bao chết là người phải đền. Nếu trung gian chỉ giới thiệu, cam kết thường là của người bán thật; nếu trung gian mua lại rồi bán cho bạn, họ là người bán và họ chịu. Hỏi rõ ai đứng ra cam kết trước khi giao tiền, và có tin nhắn của chính người đó.
Người bán bù con nhưng con bù yếu hơn con đã mua thì có quyền từ chối không?
Con bù phải tương đương con đã mua về giống, cỡ và tình trạng như đã thoả thuận. Nếu con bù rõ ràng kém hơn, bạn có quyền từ chối và đề nghị trả tiền thay vì nhận con. Quay video lúc nhận con bù như lần nhận đầu để có căn cứ.