Cá giống thường được báo theo một trong ba cách: giá mỗi kg kèm cỡ “bao nhiêu con một ký”, giá mỗi con, hoặc giá mỗi bao đã đóng sẵn. Muốn so, đổi tất cả về giá mỗi con theo công thức: giá mỗi con bằng giá mỗi kg chia cho số con trong một kg. Cá càng nhỏ thì một kg càng nhiều con, giá kg có thể cao hơn nhưng giá mỗi con lại thấp hơn.
Chỗ dễ thiệt không nằm ở phép chia mà ở con số “bao nhiêu con một ký”. Nó được lấy bằng cách cân một mẻ mẫu rồi đếm, và chỉ cần mẫu lẫn nhiều nước, lẫn cá to, hay đếm ước là số con thật bạn nhận lệch đi đáng kể. Bài này hướng dẫn cách đổi giá, cách đếm mẫu trước mặt hai bên, và các câu cần chốt trước khi cá được vớt vào bao. Mọi con số là ví dụ giả định.
Vì sao cá giống hay được bán theo kg
Đếm từng con cá giống với số lượng hàng nghìn, hàng vạn con là việc không ai làm được nhanh, mà cá thì không chờ được lâu ngoài ao. Vì vậy người bán quen cân: vớt cá lên vợt, để ráo, cân, rồi nhân với số con trung bình mỗi kg. Với cá rất nhỏ như cá bột, cá hương, ở nhiều vùng còn đong bằng dụng cụ quen tay như chén, bát rồi quy ra số con theo kinh nghiệm.
Bán theo kg có cái lợi là nhanh và có số đo khách quan để đối chiếu. Nhưng nó dời toàn bộ câu chuyện số lượng sang con số cỡ cá. Người mua thật ra không cần kg cá, mà cần số con để thả đúng mật độ đã tính cho ao. Nếu cỡ báo là 100 con một kg mà thực tế chỉ 85 con, bạn mua mười kg sẽ thiếu khoảng 150 con, tức là thiếu mười lăm phần trăm, mà không có cách nào biết khi cá đã xuống ao.
Với cá lớn hơn như cá giống cỡ lớn để nuôi ngắn ngày, hay ếch, lươn giống, một số nơi bán theo con hoặc theo kg tuỳ thói quen vùng. Nguyên tắc so vẫn giống nhau: quy về giá mỗi con ở đúng cỡ bạn nhận.
Đổi giá cá giống về giá mỗi con: ví dụ giả định
Bảng dưới so ba báo giá cá giống cùng loài. Mọi con số chỉ để minh hoạ phép tính, không phản ánh giá thị trường.
| Báo giá | Cỡ khai báo | Cách đổi | Giá mỗi con | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| 60.000 đ/kg | 100 con/kg | 60.000 ÷ 100 | 600 đ | cỡ nhỏ, thả ao ương tiếp |
| 45.000 đ/kg | 50 con/kg | 45.000 ÷ 50 | 900 đ | cỡ lớn hơn, kg rẻ hơn nhưng mỗi con đắt hơn |
| 700 đ/con | khoảng 70 con/kg | giữ nguyên | 700 đ | quy ra khoảng 49.000 đ/kg |
| Bao đóng sẵn 300.000 đ | “khoảng 400 con” | 300.000 ÷ 400 | 750 đ | số con trong bao chỉ là lời khai |
Hai điều rút ra từ bảng. Thứ nhất, giá kg thấp hơn không có nghĩa rẻ hơn khi cỡ cá khác nhau. Thứ hai, mọi báo giá theo kg hay theo bao đều phụ thuộc vào số con khai báo, nên bước đếm mẫu ở phần sau mới là nơi quyết định bạn trả bao nhiêu cho mỗi con thật.
Đếm mẫu khi cân: làm trước mặt hai bên
Đếm mẫu không cần dụng cụ gì đặc biệt: một cái cân, một cái vợt, một chậu nước sạch và hai người đếm. Làm theo thứ tự sau, mỗi bước nói với người bán trước khi làm:
- Thống nhất trừ bì: cân vợt hoặc rổ không, ghi lại.
- Vớt mẫu ngẫu nhiên: vớt ở vài chỗ trong bể hoặc giai, không vớt một góc. Cá to hay tụ một chỗ, cá nhỏ tụ chỗ khác.
- Để ráo nước như nhau: nghiêng vợt cho nước chảy hết, đếm nhẩm vài giây, không để quá lâu cá bị khô. Thống nhất thời gian để ráo cho mọi lần cân.
- Cân mẫu nhỏ, vừa đủ đếm nhanh, ví dụ một phần tư hay nửa kg.
- Đếm số con trong mẫu bằng cách thả từng nhúm sang chậu nước sạch, hai người cùng đếm.
- Lặp lại ít nhất hai ba lần, lấy trung bình. Nếu các lần chênh nhau nhiều, nghĩa là cỡ cá không đều, nên đếm thêm.
- Ghi số con mỗi kg đã đếm vào tin nhắn hoặc giấy mua bán, rồi mới cân tổng.
Đếm mẫu kỹ mất thêm vài phút nhưng cá vẫn nằm trong nước, không ảnh hưởng gì. Người bán làm nghề lâu năm thường chủ động đếm mẫu cho khách; nơi nào từ chối đếm mẫu khi mua số lượng lớn thì nên cân nhắc.
Những chỗ làm hụt số con dù cân đúng
Cân đúng mà vẫn hụt con là chuyện thường gặp. Các nguyên nhân dưới đây không hẳn là gian lận; nhiều cái là thói quen làm nhanh. Biết trước thì thoả thuận được trước.
- Nước theo cá: cá để ráo không kỹ thì một phần kg là nước. Nước càng nhiều, số con thật mỗi kg càng ít.
- Mẫu không đại diện: mẫu vớt toàn cá nhỏ nên ra số con mỗi kg cao, rồi cân tổng lại lẫn cá to.
- Lẫn cá tạp, cá khác loài: trong ao ương đất, lẫn vài loài cá tạp là thường. Chúng có trọng lượng, bạn trả tiền, nhưng không phải thứ bạn mua.
- Cá chết trong bao trước khi giao: nếu đóng bao lâu trước giờ xe chạy, một phần cá có thể yếu và chết. Điều này liên quan tới khâu giao nhận, nhưng ảnh hưởng thẳng tới giá mỗi con sống.
- Làm tròn khi tính: làm tròn số con mỗi kg lên số chẵn đẹp là làm số con thật nhỏ đi.
Với một hai lần mua nhỏ, chênh lệch này có thể chấp nhận. Với lô lớn, nó là khoản tiền thật. Nhận biết cá khoẻ, cá lẫn loài bằng mắt là việc của khâu chọn giống; ở đây chỉ cần biết rằng mọi thứ lẫn trong kg đều được tính tiền như cá giống.
Theo con hay theo kg: chọn cách nào khi mặc cả
Theo kg hợp khi số lượng lớn, cá nhỏ, và bạn có mặt lúc cân để đếm mẫu. Khi mặc cả, đừng chỉ mặc cả giá kg; mặc cả cả cách đếm mẫu, thời gian để ráo, và quyền đếm lại nếu thấy cỡ cá lúc cân khác lúc xem. Một thoả thuận như “đếm mẫu ba lần, lấy trung bình, không làm tròn” có giá trị hơn bớt một ít tiền mỗi kg.
Theo con hợp khi cá lớn, số lượng vừa phải, hoặc với ếch, lươn, cá giống cỡ lớn mà đếm được. Người bán thường báo giá con cao hơn một chút so với quy đổi từ giá kg, vì họ chịu công đếm. Khoản chênh này thường đáng trả khi bạn không có mặt lúc vớt cá, vì nó loại bỏ toàn bộ câu chuyện đếm mẫu.
Theo bao đóng sẵn tiện nhưng khó kiểm nhất. Chỉ nên mua theo kiểu này với người bán đã quen, hoặc thoả thuận kiểm một bao bất kỳ khi nhận bằng cách đếm mẫu. Với lươn giống và ếch giống bán theo kg thì thêm một lưu ý: lươn, ếch lớn nhỏ chênh nhau nhiều, nên hỏi số con mỗi kg như cá và đếm mẫu nếu được.
Dù chọn cách nào, câu cuối cùng trước khi vớt cá vào bao luôn là: tổng số con là bao nhiêu. Ghi con số đó vào tin nhắn, kèm số kg và cỡ đã đếm. Nếu sau này cần đối chiếu với kết quả thu hoạch hay thương lượng chuyện thiếu cá, đó là con số duy nhất cả hai bên cùng xác nhận.
Cá bột, cá hương đong theo chén, theo vạn: quy đổi thế nào
Ở cỡ cá bột và cá hương, nhiều nơi không cân mà đong bằng một dụng cụ quen tay như chén, bát, ca nhỏ, rồi quy ra số con theo kinh nghiệm, hoặc báo giá theo vạn con. Cách này nhanh và hợp với cá rất nhỏ, nhưng con số “một chén chừng này con” là kinh nghiệm của người bán, không phải số đo. Mật độ cá trong một chén phụ thuộc cỡ cá hôm đó, độ nén khi đong, lượng nước theo.
Muốn quy đổi cho so được, hãy hỏi người bán hai điều: một đơn vị đong của họ tương ứng bao nhiêu con ở cỡ hôm nay, và họ có sẵn lòng đếm thử một phần nhỏ của một chén trước mặt bạn không. Đếm một phần mười chén rồi nhân lên đã đủ để biết con số khai báo có sát thực tế không. Với cá bột, sai lệch vài chục phần trăm giữa khai báo và thực tế không hiếm, nên phép đếm thử này đáng làm khi mua số lượng lớn.
Khi so giá giữa nơi đong theo chén và nơi bán theo vạn con, đổi cả hai về giá mỗi nghìn con cho dễ đọc. Ví dụ giả định: một chén giá 200.000 đồng, khai 20.000 con, ra 10.000 đồng mỗi nghìn con; nơi khác báo 120.000 đồng mỗi vạn con, ra 12.000 đồng mỗi nghìn con. Nếu đếm thử thấy chén thực tế chỉ khoảng 15.000 con, giá mỗi nghìn con của nơi thứ nhất thành khoảng 13.300 đồng, cao hơn nơi thứ hai. Cá bột còn hao nhiều trong giai đoạn ương, nên giá mỗi nghìn con chỉ là bước đầu; giá thật phải tính trên số cá hương, cá giống ương được.
Góc người bán cá giống: báo giá để khách khỏi nghi
Nếu bạn ương cá giống bán, cách giữ khách là để khách thấy con số. Báo giá kèm cỡ đã đếm thật hôm đó, không dùng con số cỡ cố định cả mùa. Cá lớn lên từng ngày; cỡ của tuần trước không còn đúng tuần này. Khách thấy bạn đếm mẫu hằng ngày sẽ tin con số bạn đưa ra.
Khi khách mua lô lớn, chủ động đếm mẫu trước mặt họ và ghi kết quả vào tin nhắn. Việc này mất vài phút nhưng xoá hẳn khả năng tranh cãi về số con sau khi cá đã xuống ao, lúc mà không ai chứng minh được gì. Với cá nhỏ khó đếm, có thể thoả thuận trước một tỷ lệ bù thêm thay vì đếm quá chi tiết, miễn là hai bên đồng ý.
Nếu ao ương lẫn cá tạp, nói thẳng và lọc bớt trước khi cân. Khách phát hiện cá tạp trong bao sau khi đã trả tiền theo kg là mất khách vĩnh viễn, dù phần cá tạp không nhiều.
Một thói quen nhỏ mà hữu ích: ghi sổ mỗi ngày cỡ cá đã đếm và số kg đã bán. Cuối mùa nhìn lại, bạn biết ao nào cá lớn đều, cỡ nào khách hỏi nhiều, và có căn cứ để báo giá mùa sau thay vì đoán theo nơi khác.
Câu hỏi thường gặp
Cá giống cỡ nhỏ giá kg cao hơn cỡ lớn có hợp lý không?
Thường là hợp lý khi tính theo giá mỗi con, vì một kg cá nhỏ có nhiều con hơn. Đổi cả hai về giá mỗi con rồi mới so. Ngoài giá, cá nhỏ thường hao nhiều hơn khi thả, nên cần tính cả tỷ lệ sống dự kiến cho từng cỡ.
Người bán nói đếm mẫu mất thời gian, cá sẽ yếu, có đúng không?
Đếm mẫu trong vài phút, cá vẫn trong nước thì gần như không ảnh hưởng. Điều làm cá yếu là để cá trên vợt khô lâu hoặc phơi nắng. Có thể đề nghị đếm mẫu trong bóng mát, nhanh gọn, và không đếm từng con trong toàn bộ lô.
Nhận bao cá đóng sẵn thì kiểm số lượng thế nào?
Có thể thoả thuận khi nhận sẽ mở một bao bất kỳ, cân và đếm mẫu như khi mua tại ao, rồi suy ra cho các bao còn lại. Việc này nên làm ngay khi nhận, trước khi thả cá, và quay video lại để làm căn cứ.
Mua ếch giống, lươn giống thì tính theo con hay theo kg?
Tuỳ nơi. Ếch giống cỡ lớn hay được bán theo con, lươn giống thường theo kg. Nếu theo kg, hỏi số con mỗi kg và đếm mẫu như cá. Lươn, ếch lớn nhỏ chênh nhau nhiều nên mẫu càng phải vớt ở nhiều chỗ.
Số con mỗi kg khác nhau giữa lúc xem và lúc cân thì xử lý ra sao?
Lấy con số đếm lúc cân làm căn cứ tính tiền, vì đó là cá bạn thật sự nhận. Nếu chênh lớn so với lúc xem, hỏi lý do và quyết định có nhận không trước khi cá vào bao. Ghi cả hai con số vào tin nhắn để tránh nhớ sai sau này.
Có cách nào kiểm số cá đã thả xuống ao sau khi mua không?
Gần như không có cách chính xác. Vì vậy mọi việc kiểm số lượng phải làm trước khi thả, lúc cân và lúc nhận. Sau khi thả, chỉ còn cách ước lượng qua kết quả thu hoạch, mà kết quả đó còn phụ thuộc nhiều yếu tố khác ngoài số con giống.