Giá bạn trả khi mua con giống chưa phải giá thật của con giống. Giá thật là tổng tiền bỏ ra cho con giống chia cho số con còn sống và bán được ở cuối vụ. Một lứa gà con rẻ hơn một chút nhưng hao nhiều trong tuần đầu, hay một bao cá giống rẻ nhưng tỷ lệ sống thấp, có thể ra giá thật cao hơn lứa đắt hơn mà sống đều.
Bài này đưa ra một phép tính đơn giản, có thể làm bằng máy tính điện thoại, để quy mọi lựa chọn về giá thật. Kèm theo là cách lấy con số tỷ lệ sống từ chính sổ nuôi của bạn thay vì tin lời rao, cách đưa yếu tố đàn không đều vào phép so, và giới hạn của phép tính để không tự lừa mình bằng con số. Mọi con số trong bài là ví dụ giả định.
Công thức: giá thật trên mỗi con xuất bán
Công thức gốc chỉ có một dòng: giá thật = (tổng tiền con giống + chi phí đưa về) ÷ số con xuất bán được. Tổng tiền con giống gồm mọi khoản bạn đã trả để có con trong chuồng: tiền con, chở, bao bì, phần tiêm phòng phải tự làm thêm vì người bán chưa làm. Số con xuất bán được là số con thực sự đem bán hoặc đưa vào sinh sản ở cuối, không phải số con mua.
Ví dụ giả định: bạn mua 100 con gà con, tổng tiền gồm cả chở là 1.200.000 đồng. Nếu cuối vụ bán được 92 con, giá thật mỗi con là khoảng 13.000 đồng, không phải 12.000 đồng như lúc mua. Nếu chỉ bán được 80 con, giá thật lên 15.000 đồng. Chênh 12 con hao làm giá thật tăng khoảng một phần sáu, trong khi mặc cả lúc mua hiếm khi bớt được tới chừng đó.
Điều quan trọng hơn con số: phép tính này cho thấy phần hao hụt luôn được tính vào giá của những con còn sống. Vì vậy, khi so hai nơi bán, cái cần so không phải giá mỗi con mà là giá mỗi con sau khi trừ hao.
So hai nơi bán theo giá thật: ví dụ giả định
Ví dụ giả định dưới đây so hai lô heo con cai sữa cùng giống, cùng mục đích nuôi thịt. Tỷ lệ hao và độ đều chỉ là giả định để minh hoạ cách tính.
| Chỉ tiêu | Lô X (giá thấp hơn) | Lô Y (giá cao hơn) |
|---|---|---|
| Số con mua | 10 | 10 |
| Tổng tiền con giống và chở | 15.000.000 đ | 16.500.000 đ |
| Con hao trong vụ (giả định) | 2 | 0 |
| Con chậm lớn phải bán non hoặc bán rẻ (giả định) | 1 | 0 |
| Con xuất bán đủ lứa | 7 | 10 |
| Giá thật trên mỗi con xuất bán đủ lứa | khoảng 2.140.000 đ | 1.650.000 đ |
Lô X rẻ hơn khoảng một phần mười lúc mua, nhưng nếu hao và chậm lớn như giả định thì giá thật mỗi con xuất bán đủ lứa lại cao hơn gần một phần ba. Chưa kể con hao vẫn đã ăn thức ăn trước khi chết, nên thiệt thật còn lớn hơn bảng. Đổi giả định thì kết quả đổi; điều bảng muốn chỉ ra là tỷ lệ sống và độ đều có sức nặng lớn hơn giá mua.
Lấy tỷ lệ sống từ đâu cho đáng tin
Phép tính chỉ tốt bằng con số bạn đưa vào. Tỷ lệ sống trên tin rao hay lời người bán là con số đẹp nhất có thể, thường trong điều kiện tốt nhất. Các nguồn sau đáng tin hơn, xếp từ mạnh tới yếu:
- Sổ nuôi của chính bạn với các lứa trước mua từ cùng nơi: mua bao nhiêu, chết bao nhiêu trong tuần đầu, tháng đầu, bán được bao nhiêu. Đây là con số quý nhất vì nó gồm cả điều kiện chuồng trại và cách chăm của bạn.
- Sổ của hàng xóm nuôi cùng loài, mua cùng nơi, cùng mùa. Hỏi con số cụ thể chứ đừng hỏi “có tốt không”.
- Cam kết bao chết bằng tin nhắn của người bán. Nó không cho bạn tỷ lệ sống, nhưng cho biết người bán tự tin tới đâu về tuần đầu.
- Mức hao bình thường mà cán bộ thú y, khuyến nông ở xã nói cho loài và mùa đó. Con số này giúp bạn biết lứa của mình đang ở mức thường hay bất thường.
- Lời rao như “tỷ lệ sống cao”, “bao khoẻ”. Không có con số thì không đưa vào tính được.
Nếu chưa có sổ, hãy bắt đầu từ lứa này: chỉ cần ghi số con mua, ngày nhận, số con chết mỗi tuần và số con bán. Hai ba lứa sau bạn đã có căn cứ để chọn nơi mua mà không cần ai thuyết phục.
Đưa độ đều của đàn vào phép so
Hao hụt dễ thấy vì đếm được xác. Độ đều của đàn khó thấy hơn nhưng tốn không kém. Một đàn gà con lẫn nhiều con nhỏ thì tới lúc bán phải bán làm nhiều đợt, con nhỏ bị thương lái trả thấp hoặc phải nuôi thêm vài tuần, tốn thêm thức ăn và công. Với heo con, một hai con còi trong ô làm cả ô ăn không đều, con khoẻ giành ăn, con yếu càng yếu.
Cách đưa vào phép tính đơn giản nhất: ở cuối vụ, tách số con xuất bán đủ lứa và số con phải bán non hoặc bán thấp hơn. Nếu bạn muốn chi tiết hơn, có thể quy con bán thấp thành một phần con: ví dụ giả định, con bán được bằng sáu phần mười con chuẩn thì tính là 0,6 con. Như vậy giá thật phản ánh đúng thứ bạn thu về.
Điều này giải thích vì sao người nuôi lâu năm chịu trả cao hơn cho nơi bán có lứa đều. Họ không mua con giống, họ mua một đàn bán được cùng một đợt. Khi mặc cả, đề nghị loại con dạt hay tính con dạt giá riêng chính là cách đưa độ đều vào giá ngay từ lúc mua.
Những chỗ phép tính dễ đánh lừa
Hao do người nuôi không phải do con giống. Chuồng úm lạnh, nước bẩn, mật độ dày, chở giữa trưa nắng đều làm con chết, dù con giống tốt. Nếu tính hết cho người bán thì bạn sẽ đổi nơi mua mà không sửa được nguyên nhân thật. Khi hao bất thường, mời thú y xem để biết nguyên nhân trước khi kết luận.
So hai lô ở hai mùa khác nhau. Lô mua mùa mát và lô mua giữa mùa nóng hay mùa mưa dầm không so trực tiếp được. Muốn so nơi bán, so các lứa cùng mùa.
Một lứa không nói được gì nhiều. Một lứa tốt hay xấu có thể do may rủi. Ít nhất hai ba lứa từ cùng nơi mới đủ để thấy xu hướng.
Quên chi phí thức ăn của con chết. Con chết ở tuần thứ ba đã ăn ba tuần thức ăn. Phép tính giá thật con giống bỏ phần này đi, nên nó còn đánh giá thấp thiệt hại của hao hụt muộn.
Dùng giá thật để đòi người bán đền. Phép tính này để bạn chọn nơi mua cho lứa sau, không phải căn cứ để đòi bồi thường. Đền bù chỉ dựa trên điều đã thoả thuận lúc mua, như bao chết bao nhiêu giờ.
Áp phép tính cho cá giống, gà vịt con và gia súc: mỗi loại một điểm khác
Cá giống có tỷ lệ hao từ lúc thả tới lúc thu thường lớn hơn gia cầm, gia súc, và khó biết chính xác vì không đếm được cá chết dưới ao. Vì vậy với cá, phép tính giá thật nên dựa trên sản lượng thu về chứ không phải số con: lấy tổng tiền cá giống chia cho số kg cá thương phẩm thu được, rồi so giữa các vụ mua từ các nơi khác nhau. Một điểm nữa riêng của cá: số con lúc nhận đã có thể thiếu so với số trả tiền nếu đếm theo cách ước lượng. Kiểm số lượng đầu vào là việc của khâu giao nhận, nhưng nó ảnh hưởng thẳng tới giá thật.
Gà vịt con hao tập trung ở một hai tuần đầu, nên chỉ cần ghi kỹ hai tuần này là đã có phần lớn thông tin để so nơi bán. Hao sau tuần thứ hai thường liên quan nhiều hơn tới chăm nuôi và bệnh, ít nói lên chất lượng con giống lúc mua.
Heo con, bê, dê con mua số ít nên mỗi con hao là một phần lớn của lô. Với mười heo con, một con chết là một phần mười. Ở nhóm này, độ đều và tốc độ lớn quan trọng hơn: một con còi kéo dài thời gian nuôi của cả ô. Ghi cân nặng lúc nhận và lúc bán, nếu có cân, giúp bạn thấy lứa nào lớn đều, lứa nào không.
Mẫu sổ lứa để tính giá thật
Một trang sổ cho mỗi lứa, sáu dòng là đủ. Điền dần trong vụ nuôi, cuối vụ chỉ cần chia một phép là ra giá thật. Cột bên phải là ví dụ giả định cho một lứa gà con, để bạn thấy mỗi dòng nên ghi chi tiết tới mức nào; với heo con hay bê thì thêm dòng cân nặng lúc nhận và lúc bán.
| Dòng | Ghi gì | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Nơi mua, ngày nhận | tên người bán, ngày giờ giao | hộ bán ở xã bên, sáng ngày 5 |
| Số con trả tiền và số con nhận | gồm cả con bù hao | 100 trả tiền, 102 nhận |
| Tổng tiền con giống | tiền con, chở, bao bì, phần tiêm tự làm thêm | 1.250.000 đ |
| Hao theo tuần | số con chết mỗi tuần, ghi ngày | tuần 1: 3, tuần 2: 1, sau đó: 2 |
| Đền bù nhận được | con thay thế hoặc tiền | 2 con thay thế |
| Số con bán đủ lứa và bán non | tách hai nhóm | 92 đủ lứa, 6 bán non |
Với ví dụ giả định trên, giá thật trên mỗi con bán đủ lứa là 1.250.000 chia 92, khoảng 13.600 đồng. Đặt sổ các lứa cạnh nhau là thấy ngay nơi bán nào ổn định, nơi nào lứa này tốt lứa sau kém.
Góc người bán: vì sao lứa đều đáng giá hơn lứa rẻ
Nếu bạn là hộ bán con giống dư hay trại nhỏ, phép tính giá thật cũng là lý lẽ để giữ giá. Khách lâu năm đã tự tính trong đầu; họ quay lại vì lứa trước của bạn sống đều, không phải vì bạn rẻ nhất. Ghi lại phản hồi của khách về tỷ lệ sống các lứa trước, nếu khách sẵn lòng chia sẻ, là thứ thuyết phục hơn mọi lời rao.
Ngược lại, hạ giá để bán hết cả con dạt lẫn con chuẩn trong cùng một lô làm khách tính ra giá thật cao, và lứa sau họ đi nơi khác. Tách con dạt ra bán riêng, nói thật là con nhỏ, giá thấp hơn, thường có người mua để tự nuôi chậm, còn lô chính giữ được uy tín.
Cách này cũng giúp bạn tự nhìn lại chuồng trại của mình: lứa nào nhiều con dạt thì xem lại khâu ấp, khâu cho bú, khâu ương; đó là việc của kỹ thuật nuôi, nằm ngoài phạm vi chuyện giá cả, nhưng nó quyết định giá bạn giữ được.
Câu hỏi thường gặp
Không có sổ nuôi các lứa trước thì ước tỷ lệ sống thế nào?
Hỏi cán bộ thú y hoặc khuyến nông ở xã mức hao thường gặp cho loài, mùa và quy mô của bạn, rồi dùng mức đó để so các nơi bán. Đồng thời bắt đầu ghi sổ ngay từ lứa này để lần sau có con số của chính mình.
Có nên tính cả tiền thức ăn vào giá thật của con giống không?
Phép tính giá thật con giống chỉ nên gồm chi phí để có con trong chuồng, cho gọn và dễ so giữa các nơi bán. Khi tính hiệu quả cả vụ thì mới cộng thức ăn, thuốc thú y, công. Tách hai phép tính để không lẫn nguyên nhân.
Con giống chết trong thời gian bao chết đã được đền thì có trừ khỏi phép tính không?
Nếu người bán đền bằng con thay thế thì số con không đổi, chỉ cần ghi lại. Nếu đền bằng tiền thì trừ khoản tiền đó khỏi tổng tiền con giống. Cách nào cũng làm giá thật giảm, đó là lý do điều khoản bao chết có giá trị.
Giá thật cao hơn giá mua bao nhiêu thì đáng lo?
Không có ngưỡng chung vì mỗi loài, mỗi mùa có mức hao khác nhau. Cách dùng hợp lý là so giữa các lứa và các nơi bán với nhau. Nếu một nơi luôn cho giá thật cao hơn hẳn nơi khác trong cùng điều kiện, đó là tín hiệu nên đổi.
Đàn hao nhiều có phải do con giống xấu không?
Chưa chắc. Hao có thể do con giống, do vận chuyển, do điều kiện úm và chuồng trại, hoặc do bệnh. Chỉ thú y mới xác định được nguyên nhân. Ghi lại thời điểm chết và số con chết mỗi ngày để thú y có thông tin khi xem.
Mua con lớn hơn để giảm hao có lợi hơn không?
Con lớn hơn thường giá cao hơn nhưng hao ít hơn và nuôi ngắn hơn. Áp phép tính giá thật cho cả hai phương án, cộng thêm thức ăn và thời gian nuôi chênh nhau, rồi mới quyết. Không có đáp án chung cho mọi loài và mọi chuồng trại.