Khi nhờ người khác nhận con giống thay, điều cần nhớ là chữ ký và lời nói của họ lúc nhận được tính như của bạn. Họ ký "đã nhận đủ, tình trạng tốt" là bạn mất gần hết quyền báo thiếu, báo chết lúc giao. Vì vậy cần ba thứ: chọn người làm được việc, đưa họ một bản dặn ngắn đủ thông tin, và nói rõ họ được quyết những gì.
Người nhận thay thường là bố mẹ, hàng xóm, người làm thuê hay chính nhà xe giao tận nơi. Ai cũng có thiện chí, nhưng không ai biết bạn đã thoả thuận gì với người bán. Bài này đưa sẵn danh mục dặn, câu ghi khi ký và cách trao quyền vừa đủ để người nhận thay không phải gánh quyết định quá sức.
Vì sao nhận thay là chỗ dễ mất quyền nhất
Khi giao con giống, người bán hoặc người giao sẽ đề nghị người nhận ký hoặc xác nhận đã nhận. Người nhận thay thường ký ngay vì nghĩ đó là thủ tục, vì ngại người giao chờ, hoặc vì không biết cần kiểm gì. Chữ ký đó, theo cách hiểu thông thường, là xác nhận đã nhận đúng số lượng và tình trạng ghi trên giấy.
Vấn đề nằm ở chỗ người nhận thay không biết bạn đặt bao nhiêu con, cỡ nào, hẹn giờ nào, có bao chết không. Họ không biết phải đếm lại, không biết kiện móp là đáng ghi, không biết cá nổi đầu trong bao là dấu hiệu cần chụp lại. Khi bạn về nhà phát hiện thiếu hay chết nhiều, người bán sẽ chỉ vào chữ ký và nói đã giao đủ, đã giao tốt.
Thêm một rủi ro nữa là người nhận thay có thể đồng ý những điều bạn không muốn: nhận cỡ khác, nhận trễ, trả thêm tiền phát sinh, hay đồng ý "lứa sau bù". Người giao hỏi, người nhận thay lịch sự gật đầu, và lời gật đầu đó trở thành thoả thuận mới.
Thêm một chỗ hay bị bỏ qua là thời gian. Người nhận thay thường bận việc riêng, nhận xong để con giống ở hiên nhà chờ chủ về mới đưa vào chuồng. Với gà con, cá giống, vài giờ chờ như vậy là đủ làm con giống yếu đi, và phần đó gần như không ai bao cho bạn. Dặn rõ chỗ đưa con giống vào ngay sau khi kiểm là một phần của việc nhờ nhận thay.
Tất cả những rủi ro này đều tránh được bằng việc chuẩn bị trước vài phút: chọn đúng người, đưa đúng thông tin và nói rõ giới hạn quyết định.
Chọn ai nhận thay
Không phải ai rảnh cũng là người phù hợp. Người nhận thay con giống nên có những điều kiện sau:
- Có mặt chắc chắn trong khung giờ xe tới, kể cả khi xe trễ một hai tiếng. Người chỉ ghé qua được mười phút thì không đủ.
- Có điện thoại quay được video, biết gửi video và tin nhắn cho bạn, và điện thoại đủ pin.
- Đủ sức đếm, cân hoặc ít nhất mở kiện và quay rõ. Người lớn tuổi mắt kém hoặc không quen điện thoại nên có người phụ.
- Không ngại nói "chưa ký được, chờ gọi hỏi chủ đã" khi có vấn đề. Người quá cả nể dễ ký cho xong.
- Biết chỗ nuôi đã chuẩn bị, để con giống được đưa vào ngay sau khi kiểm, không bị để ngoài sân.
- Nếu là người làm thuê hay nhà xe, người đó có lợi ích độc lập với người bán, không phải người của người bán.
Nếu không tìm được người đủ các điều kiện trên, cân nhắc đổi lịch giao sang lúc bạn có mặt. Với lô nhỏ, chậm một hai ngày thường ít thiệt hơn là nhận một lô có vấn đề mà không còn quyền nói.
Bản dặn một trang cho người nhận thay
Viết thành tin nhắn hoặc tờ giấy để người nhận thay giữ trong tay. Nội dung đi theo thứ tự việc họ sẽ làm:
- Đơn hàng: loài, giống, số con, cỡ, số kiện, ai giao, giờ dự kiến tới.
- Thoả thuận quan trọng: có bao chết không, bao bao lâu, đã trả bao nhiêu tiền, còn phải trả bao nhiêu và trả lúc nào.
- Trước khi mở: bật quay video, quay quanh kiện, chú ý kiện móp, ướt, rách.
- Mở và đếm: mở từng kiện trong video, đếm thành tiếng, để riêng con chết, con yếu.
- Gọi cho chủ nếu số thiếu, có con chết, lẫn cỡ, hay người giao đề nghị gì khác với đơn.
- Ký: chỉ ký sau khi đếm xong, ghi đúng số đếm được và tình trạng, xem mẫu câu ghi ở phần sau.
- Gửi ngay cho chủ: video, ảnh giấy ký nhận, số con thực nhận.
- Đưa con giống vào chỗ nuôi đã chuẩn bị, theo hướng dẫn đơn giản mà bạn ghi kèm.
Bản dặn càng ngắn càng tốt, nhưng không bỏ bước nào. Người nhận thay sẽ cầm điện thoại quay video, không có thời gian đọc bài dài. In to, viết rõ, hoặc gửi tin nhắn có đánh số để họ làm từng bước.
Ký gì và không ký gì
Câu ghi trên giấy ký nhận quyết định nhiều nhất. Bảng dưới so các câu hay gặp.
| Câu ghi khi ký | Nghĩa thường được hiểu | Khi nào dùng |
|---|---|---|
| "Đã nhận đủ, hàng tốt" | Xác nhận số lượng và tình trạng đúng như giao | Chỉ khi đã đếm đủ và không có vấn đề gì |
| "Đã nhận [số] kiện, chưa kiểm bên trong" | Chỉ xác nhận số kiện, giữ quyền kiểm sau | Khi không có điều kiện mở kiện tại chỗ |
| "Nhận [số] con sống, [số] con chết, [số] kiện móp" | Ghi đúng tình trạng thực tế | Khi đã kiểm và có vấn đề |
| "Nhận tạm, chờ chủ xác nhận" | Chưa đồng ý số lượng và tình trạng | Khi có sai lệch mà chưa gọi được chủ |
| Không ký | Chưa nhận, hoặc từ chối nhận | Khi sai lệch lớn và chủ dặn không nhận |
Câu "chưa kiểm bên trong" không phải lúc nào cũng được chấp nhận, nhưng nó tốt hơn nhiều so với ký trơn. Nếu người giao không cho ghi, người nhận thay nên gọi chủ trước khi ký, hoặc quay video cảnh người giao từ chối cho ghi chú. Với con giống, ký trơn là cách nhanh nhất để mất quyền khiếu nại về tình trạng lúc giao.
Trao quyền vừa đủ cho người nhận thay
Được nhận và ký với ghi chú đúng thực tế. Đây là quyền tối thiểu, người nhận thay luôn cần có.
Được trả tiền hay không. Nếu cần trả tiền khi nhận, nói rõ số tiền, cách trả, và chỉ trả sau khi đếm xong. Nếu không chắc người nhận thay xử lý được, để bạn chuyển khoản sau khi xem video, đã thoả thuận trước với người bán.
Được từ chối hay không. Nói rõ trường hợp nào được từ chối: con giống chết nhiều, sai loài, thiếu quá nhiều. Người nhận thay không biết ngưỡng sẽ không dám từ chối.
Không được tự đồng ý thay đổi. Nhận cỡ khác, nhận ít hơn mà chưa tính tiền, đồng ý bù sau, trả thêm phí phát sinh: tất cả phải gọi chủ. Câu dặn đơn giản là "người giao đề nghị gì khác đơn thì gọi chủ".
Được quyết khi không gọi được chủ. Nếu không liên lạc được, người nhận thay nên làm theo hướng an toàn: nhận tạm, ghi rõ tình trạng, quay video, đưa con giống vào chỗ nuôi. Con giống sống không chờ được, nên từ chối khi không gọi được chủ thường là lựa chọn cuối cùng.
Phía người bán: giao cho người nhận thay thế nào cho đúng
Người bán cũng có rủi ro khi giao cho người nhận thay. Người nhận có thể không phải người khách đã nhờ, hoặc khách sau này nói không hề nhờ ai. Để tránh, người bán nên yêu cầu khách nhắn trước tên và số điện thoại người nhận thay, và gọi xác nhận khi tới nơi.
Khi giao, người bán nên khuyến khích người nhận thay đếm và quay video, dù việc đó mất thêm thời gian. Người nhận thay đếm đủ và ký với số rõ ràng là bằng chứng tốt cho cả người bán. Nếu người nhận thay muốn ghi "chưa kiểm bên trong", người bán có thể đề nghị mở cùng kiểm vài hộp để cả hai yên tâm, thay vì từ chối ghi chú.
Sau khi giao, người bán nên gửi tin nhắn cho khách: đã giao cho ai, lúc mấy giờ, bao nhiêu kiện, bao nhiêu con, kèm ảnh. Tin nhắn này giúp khách biết ngay tình hình, và cũng giúp người bán có thêm bằng chứng nếu sau này khách nói người nhận thay không đúng người.
Người bán không nên tranh thủ lúc chủ vắng để giao hàng không đúng đơn, kiểu "giao trước rồi nói sau". Ngay cả khi người nhận thay ký, việc giao khác đơn mà không được khách đồng ý vẫn là chuyện phải giải quyết lại, và làm mất khách lâu dài.
Người nhận thay là nhà xe, người làm thuê hay người của trại khác
Không phải lúc nào người nhận thay cũng là người nhà. Có khi bạn nhờ chính tài xế xe tải đã thuê nhận con giống ở trại rồi chở về; có khi người làm thuê ở trại của bạn nhận lúc bạn đi vắng; có khi một trại quen gần bến xe nhận giùm rồi chở về cho bạn. Mỗi người này có lợi ích riêng, và cần được dặn theo cách khác nhau.
Tài xế nhận thay ở trại thì vừa là người chở vừa là người kiểm. Nếu có thiếu, có chết, tài xế dễ nói là đã như vậy từ lúc nhận; người bán lại nói là đã giao đủ cho tài xế. Cách tránh là yêu cầu tài xế quay video lúc nhận ở trại và gửi ngay cho bạn trước khi xe chạy, để điểm bắt đầu chuyến đi có bằng chứng riêng.
Người làm thuê thường đếm giỏi, quen con giống, nhưng có thể ngại làm phật lòng người bán quen. Nói rõ với họ rằng việc ghi đúng số và tình trạng là việc của họ, không ai trách. Người của trại khác nhận giùm thì nên coi như một dịch vụ: thoả thuận trước họ làm những gì, có quay video không, giữ con giống ở đâu trong lúc chờ bạn tới lấy, và nếu con giống chết trong lúc họ giữ thì tính thế nào.
Với bất kỳ ai, nên báo trước cho người bán biết tên và số điện thoại người nhận thay, để người bán liên lạc thẳng khi xe gần tới. Người nhận thay biết trước giờ xe tới sẽ có mặt sẵn, không để con giống chờ ngoài cổng.
Điểm chung là người nhận thay càng xa bạn về quan hệ thì càng cần dặn bằng chữ, càng cần video, và càng không nên trao quyền đồng ý thay đổi đơn hàng.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ lớn tuổi nhận con giống thay nhưng không biết quay video thì làm sao?
Nhờ thêm một người trẻ hơn có mặt lúc nhận, hoặc gọi video cho bố mẹ để bạn nhìn trực tiếp qua điện thoại trong lúc mở kiện và đếm. Dặn bố mẹ ghi "chưa kiểm bên trong" nếu phải ký, và không trả tiền hay đồng ý gì khác trước khi bạn xem được tình hình.
Nhà xe giao tận nhà, có người nhà ký nhận nhưng chưa mở kiện, giờ phát hiện chết nhiều có đòi được không?
Khó hơn nhưng chưa hẳn hết đường. Nếu chữ ký chỉ xác nhận số kiện và bạn mở kiện ngay sau đó có video liền mạch, vẫn có căn cứ để nói chuyện với người bán theo thoả thuận bao chết. Phần đòi nhà xe thì yếu hơn nhiều vì người nhận đã ký không ghi gì.
Người giao nói phải ký đủ mới được về, không ghi chú gì được, có ký không?
Không nên ký đủ khi chưa đếm hoặc khi đã thấy vấn đề. Gọi người bán ngay, nói rõ người giao không cho ghi chú. Quay video cuộc trao đổi. Người bán đàng hoàng sẽ đồng ý cho ghi chú. Nếu vẫn ép, có thể nhận tạm kèm tin nhắn gửi người bán ghi rõ tình trạng thay cho ghi chú trên giấy.
Có nên để người nhận thay trả tiền mặt cho người giao?
Chỉ nên làm khi đã thoả thuận trước với người bán là trả tiền khi nhận, và người nhận thay đã đếm xong, không có vấn đề. Đưa cho người nhận thay đúng số tiền cần trả, đề nghị người giao ký hoặc nhắn xác nhận đã nhận tiền. Nếu có sai lệch, dặn người nhận thay chưa trả tiền mà gọi chủ trước.
Người nhận thay đồng ý nhận lô cỡ nhỏ hơn mà chưa hỏi chủ, giờ có đổi lại được không?
Tuỳ người bán. Về nguyên tắc, nếu bạn chưa trao quyền cho người nhận thay đồng ý thay đổi, bạn có thể trình bày lại với người bán. Nhưng con giống đã nhận, đã thả thì đổi lại khó. Lần sau, dặn rõ người nhận thay không được đồng ý thay đổi so với đơn khi chưa gọi chủ.
Nhờ hàng xóm nhận thay, con giống chết thì hàng xóm có phải chịu không?
Thường là không, trừ khi hàng xóm làm sai rõ ràng như để con giống ngoài nắng nhiều giờ. Nhờ hàng xóm là nhờ giúp, rủi ro vẫn thuộc bạn. Để giữ hoà khí, nói rõ từ đầu là bạn chỉ nhờ nhận và đưa vào chỗ nuôi, mọi chuyện với người bán là của bạn.