Với hộ nuôi heo nái hay bò cái vài con, bán heo con cai sữa, bê cho thương lái tới tận chuồng là cách nhanh và đỡ công nhất. Cái giá phải trả cho sự tiện lợi đó là lái nắm thông tin nhiều hơn bạn: họ biết mặt bằng giá ở nhiều xã, biết ai đang cần mua, biết bạn có cần bán gấp không. Muốn khỏi bị ép, bạn cần bớt khoảng cách thông tin đó và chuẩn bị đàn giống cho đàng hoàng trước ngày lái tới.
Bài này đứng ở phía người bán: lái tính giá ra sao, chuẩn bị số liệu gì, chọn thời điểm bán, thoả thuận cách cân và trừ hao, nhận tiền thế nào, và khi nào nên chọn kênh khác ngoài lái.
Lái tính giá con giống thế nào
Thương lái mua heo con, bê để bán lại cho người nuôi khác, cho trại nuôi thịt hoặc chở sang vùng khác. Giá họ trả cho bạn được tính ngược từ giá họ kỳ vọng bán lại, trừ đi chi phí xe, công bắt, hao hụt dọc đường, rủi ro con chết hoặc ốm, và phần lời. Khi giá bán lại không chắc, chẳng hạn mùa đang có dịch hay người nuôi đang ngại tái đàn, lái sẽ trừ phần rủi ro lớn hơn, và đó là lúc giá tại chuồng xuống nhanh nhất.
Lái cũng tính theo độ đồng đều của lứa. Một ổ heo con mười con mà bốn con còi thì lái phải tách ra bán riêng, hoặc chịu bị khách chê cả lô. Một con bê không có sổ tiêm thì người mua sau của lái sẽ hỏi. Mỗi điểm như vậy là một lý do trừ giá, và lái nói ra rất tự nhiên vì đó là thật.
Hiểu cách lái tính giúp bạn biết khoản nào mình bớt được bằng cách chuẩn bị, khoản nào là cái giá công bằng của việc lái gánh rủi ro thay bạn.
Chuẩn bị số liệu và giấy tờ trước khi gọi lái
Người bán có số liệu rõ ràng thường được trả sát hơn, vì lái bớt được phần trừ cho cái chưa biết.
- Ngày sinh hoặc ngày đẻ của lứa, số con, số đực cái.
- Cân nặng: cân vài con đại diện, hoặc cân cả lứa nếu có cân, ghi lại. Với bê thì đo vòng ngực, dài thân để ước.
- Sổ hoặc phiếu tiêm phòng của thú y: tiêm gì, ngày nào. Không có sổ thì ít nhất ghi lại theo trí nhớ và nói thật là không có giấy.
- Giống của bố mẹ: heo nái giống gì, phối với đực giống gì, bò mẹ lai gì, phối tinh gì. Người mua sau của lái sẽ hỏi.
- Tình trạng sức khoẻ cả lứa: có con nào từng tiêu chảy, ho, chậm lớn không. Nói thật phần này giúp tránh tranh cãi sau khi lái đã mang đi.
- Mốc giá: hỏi hai ba người nuôi quanh vùng gần đây bán được khoảng bao nhiêu, hoặc gọi hai lái khác nhau để nghe báo giá. Không có mốc thì bạn chỉ có thể chấp nhận hoặc từ chối giá đầu tiên.
Nếu lái chở con giống ra khỏi tỉnh, việc kiểm dịch vận chuyển thường do bên chở lo, nhưng hồ sơ tiêm phòng của bạn là đầu vào. Hỏi cán bộ thú y xã về việc này nếu chưa rõ.
Chọn thời điểm bán
Bán đúng tuổi lái và người nuôi tiếp ưa chuộng. Heo con cai sữa đã quen ăn cám, bê đã tự ăn cỏ được thường dễ bán hơn con quá non. Giữ quá lâu thì tốn thức ăn mà giá không tăng tương ứng, vì người mua giống thường cần con ở một cỡ nhất định.
Tránh bán dồn khi cả vùng cùng bán. Nhiều hộ cùng đẻ một mùa, cùng cai sữa một lúc, lái có nhiều chỗ để chọn và trả thấp. Nếu chuồng còn chỗ, giữ thêm ít ngày để bán lệch nhịp có khi được giá hơn, nhưng phải tính tiền thức ăn thêm.
Đừng để lái biết mình đang kẹt tiền. Câu "đang cần tiền gấp" làm giá xuống ngay. Lý do bán là chuyện của bạn, không phải thông tin cần chia sẻ.
Có dịch trong vùng thì hỏi thú y trước. Lúc vùng đang có dịch, việc mua bán, vận chuyển có thể bị hạn chế, và bán lén là đẩy rủi ro sang nhà người khác. Hỏi cán bộ thú y xã, làm theo hướng dẫn, kể cả khi giá đang tốt.
Thoả thuận cân, trừ hao và loại con trước khi bắt
Phần lớn cãi nhau với lái xảy ra ở khâu cân và loại con. Nói rõ trước khi bắt con đầu tiên.
| Điều cần thống nhất | Phương án thường gặp | Gợi ý cho người bán |
|---|---|---|
| Tính theo con hay theo ký | Heo con hay tính theo con hoặc theo ký; bê thường theo con | Theo ký thì cần cân rõ ràng; theo con thì chuẩn bị cân nặng tham khảo |
| Nhịn ăn trước khi cân | Lái thường muốn con được nhịn ăn để cân "thật" | Thống nhất số giờ nhịn ăn từ trước, không nhịn quá lâu với con nhỏ |
| Trừ hao bì, lồng | Cân cả lồng thì trừ trọng lượng lồng | Cân lồng rỗng trước mặt hai bên, ghi số |
| Con loại | Con còi, con dị tật bị loại hoặc tính giá khác | Thống nhất tiêu chí trước, tự tách con loại để bán riêng |
| Thời điểm trả tiền | Trả ngay khi bắt, trả một phần, hoặc trả khi lái bán được | Ưu tiên trả đủ khi con giống rời chuồng |
| Con chết dọc đường | Thường lái chịu từ lúc bắt lên xe | Nói rõ, ghi vào giấy |
Tất cả những điều này nên ghi lại vài dòng, hai bên ký, kể cả với lái quen. Lái quen vẫn có ngày gặp khó và nhớ khác bạn.
Nhận tiền và những lời đề nghị "trả sau"
Trả tiền ngay khi con giống rời chuồng là cách an toàn nhất cho người bán. Trên thực tế, có lái đề nghị trả trước một phần, phần còn lại trả khi bán được, hoặc vài hôm sau. Với lái đã làm ăn với bạn nhiều năm và luôn sòng phẳng, đó là sự tin cậy có thể chấp nhận. Với lái mới, đó là bạn đang cho một người lạ vay tiền không lãi, không thế chấp.
Nếu nhận chuyển khoản, kiểm tra tiền đã vào tài khoản bằng ứng dụng ngân hàng của chính bạn hoặc tin nhắn biến động số dư, đừng tin ảnh chụp màn hình người kia đưa ra. Khi cần, đợi tiền vào rồi mới cho bắt con. Nếu nhận tiền mặt, đếm ngay trước mặt nhau, soi những tờ mệnh giá lớn.
Nếu đồng ý cho trả sau, ghi giấy nợ đơn giản: tên, số tiền còn thiếu, ngày hẹn trả, chữ ký, và chụp ảnh căn cước nếu người kia đồng ý. Một tờ giấy không bảo đảm được việc trả tiền, nhưng giúp bạn có căn cứ khi phải đòi.
Khi nào nên chọn kênh khác ngoài lái
Khi có người nuôi trong vùng cần mua giống. Bán thẳng cho hộ nuôi khác thường được giá tốt hơn vì không qua khâu trung gian, đổi lại bạn mất công trả lời, chờ người mua và có trách nhiệm hơn nếu con giống có vấn đề.
Khi lứa giống có điểm đặc biệt mà lái không trả. Ví dụ heo con từ nái có lý lịch rõ, bê từ bò mẹ cao sản. Lái mua theo mặt bằng, ít khi trả thêm cho điểm đặc biệt; người nuôi trực tiếp có thể trả.
Khi số lượng nhỏ. Một hai con thì lái ít mặn mà, thường trả thấp. Bán cho hàng xóm, người quen có thể tiện hơn.
Khi bạn có thời gian. Tự rao bán, tự tìm người mua cần thời gian, cần trả lời điện thoại, cần cho người lạ vào chuồng. Không có thời gian và chuồng cần trống gấp thì lái vẫn là lựa chọn hợp lý.
Một buổi lái tới chuồng (ví dụ giả định)
Chị Lan nuôi ba nái ở một xã của tỉnh Đồng Tháp, có một lứa mười một heo con vừa cai sữa. Trước hôm hẹn, chị cân bốn con đại diện bằng cân treo, ghi số, tách riêng hai con nhỏ hơn hẳn. Chị gọi hai lái quen hỏi giá qua điện thoại, nghe hai mức chênh nhau một ít, và hỏi thêm một hàng xóm vừa bán tuần trước.
Sáng hôm sau, lái thứ nhất tới. Chị cho heo con nhịn ăn từ đêm theo đúng giờ hai bên thoả thuận, cân lồng rỗng trước mặt lái, ghi số. Lái xem chín con đồng đều, hỏi sổ tiêm, chị đưa phiếu tiêm của thú y. Lái đề nghị lấy cả mười một con với giá chung thấp hơn mức đã nói qua điện thoại, lý do có hai con nhỏ. Chị nói hai con đó không bán hôm nay, chỉ bán chín con theo giá đã nói. Lái nghĩ một lúc rồi đồng ý.
Lái đề nghị chuyển khoản. Chị đợi tin nhắn biến động số dư báo tiền đã vào tài khoản rồi mới cùng chồng bắt heo con ra lồng ở cổng, lái không vào chuồng. Hai bên viết vài dòng: số con, tổng cân, giá, số tiền đã nhận, chữ ký. Hai con nhỏ chị nuôi thêm ít tuần rồi bán cho người quen trong xóm.
Không có bí quyết nào ở đây ngoài sự chuẩn bị: cân trước, có mốc giá, tách con loại, thống nhất cách cân, tiền vào rồi mới giao. Lái cũng thích làm việc với người bán như vậy vì nhanh, ít cãi nhau.
Giữ quan hệ với lái cho những lứa sau
Giữ lời về số lượng và ngày bán. Đã hẹn lái tới bắt mười con mà hôm đó chỉ còn sáu vì bán bớt cho người khác thì lần sau lái sẽ trừ hao chuyện đó vào giá. Có thay đổi thì báo trước.
Nói thật về tình trạng lứa. Lứa có con từng ốm, từng tiêu chảy, nói ra. Lái phát hiện sau sẽ không quay lại, hoặc quay lại với giá thấp hơn cho mọi lứa sau.
Không coi một lái là kênh duy nhất. Quan hệ tốt với một lái là lợi thế, nhưng thỉnh thoảng hỏi giá người khác để biết mặt bằng. Lái giỏi hiểu điều đó, không phật lòng.
Ghi sổ các lần bán. Ngày, số con, cân, giá, người mua. Sau một hai năm, cuốn sổ đó cho bạn biết mùa nào giá tốt, lái nào sòng phẳng, rõ hơn mọi lời đồn.
Báo trước lịch đẻ cho lái quen. Nái phối ngày nào, dự kiến đẻ khoảng khi nào, cai sữa khoảng khi nào: báo sớm để lái xếp người mua sau. Lái có khách chờ sẵn thì ít phải trừ rủi ro tồn hàng, và phần đó có thể quay về thành giá tốt hơn cho bạn. Đây cũng là cách để người bán không phải chạy đi tìm người mua vào đúng lúc chuồng đang chật.
Câu hỏi thường gặp
Có nên gọi nhiều lái cùng lúc để so giá không?
Nên gọi hỏi vài người để có mốc, nhưng không cần mời tất cả tới chuồng cùng ngày. Nhiều người lạ vào chuồng tăng nguy cơ mang mầm bệnh theo. Có thể mô tả lứa giống qua điện thoại, gửi ảnh, nghe báo giá rồi chỉ mời người hợp lý nhất tới xem.
Lái đòi cho heo con nhịn ăn trước khi cân có hợp lý không?
Nhịn ăn một thời gian ngắn trước khi cân là tập quán phổ biến để cân phản ánh trọng lượng thật hơn, không phải trọng lượng thức ăn trong bụng. Điều quan trọng là thống nhất số giờ trước, và không để con nhỏ nhịn quá lâu đến mức yếu.
Lái chê vài con còi rồi trừ giá cả lứa thì sao?
Đề nghị tách những con lái chê ra, tính riêng giá cho phần đó hoặc giữ lại để bán sau. Phần còn lại đồng đều thì không có lý do để bị trừ giá chung. Tự tách con còi trước khi lái tới là cách đơn giản nhất.
Bán heo con, bê cho lái có cần giấy tờ gì không?
Ít nhất nên có giấy mua bán ghi số con, giá, ngày, chữ ký hai bên. Hồ sơ tiêm phòng nên đưa bản chụp cho lái. Việc kiểm dịch khi vận chuyển ra khỏi tỉnh thường do bên vận chuyển lo; hỏi cán bộ thú y xã về quy định hiện hành nếu chưa rõ.
Lái trả giá thấp hơn nhiều so với hàng xóm vừa bán thì làm gì?
Hỏi thẳng vì sao, nghe lý do cụ thể. Có khi là lứa của bạn kém đồng đều, có khi là mặt bằng giá vừa đổi, có khi chỉ là thử. Nếu lý do không thuyết phục, cảm ơn và gọi người khác. Đừng chốt chỉ vì người ta đã tới tận nhà.
Có nên để lái tự bắt con trong chuồng không?
Tốt nhất là bạn hoặc người nhà bắt và đưa ra khu vực giao nhận gần cổng, để người ngoài không đi sâu vào chuồng. Cách này vừa giảm nguy cơ lây bệnh, vừa giúp bạn kiểm soát việc đếm và loại con.