Khi mua con giống, thứ đáng mặc cả nhất thường không phải giá mỗi con mà là các điều kiện đi kèm: người bán bù thêm bao nhiêu con cho hao hụt, có loại con dạt ra không, ai chở, bao chết trong mấy ngày, đã tiêm gì và trả tiền lúc nào. Bớt được một chút tiền mỗi con mà mất điều kiện bao sống thì phần lớn trường hợp là thiệt, vì chỉ vài con chết tuần đầu đã ăn hết khoản vừa bớt.
Cách mặc cả được việc là đi theo thứ tự: hỏi đủ điều kiện trước, xem con, rồi mới bàn tiền và chỉ bàn trước lúc bắt con ra lồng hay vớt cá ra bao. Phần dưới gồm năm điều kiện nên thương lượng, ba lý do xin bớt mà người bán khó từ chối, bảng mẫu câu, lúc nên dừng, và cách ghi lại thứ đã chốt để không ai nhớ sai.
Năm thứ đáng mặc cả hơn con số trên mỗi con
Số con bù hao. Nhiều nơi bán gà vịt con, cút con, cá giống có lệ bù thêm vài con trên mỗi trăm con để bù cho con yếu chết dọc đường. Xin bù thêm hai con trên trăm con thường dễ hơn xin bớt giá, mà với người mua thì giá trị gần như tương đương. Nhớ hỏi rõ con bù là con cùng lứa, cùng cỡ, không phải con dạt.
Cỡ đều và chuyện loại con dạt. Một lứa heo con cai sữa hay một mẻ cá giống luôn có con to con nhỏ. Thoả thuận người mua được loại những con dưới một cỡ nhất định, hoặc con dạt tính giá riêng, có giá trị hơn bớt chút tiền cho cả lô, vì đàn không đều thì cả vụ nuôi phải tách nhóm, tốn công và tốn thức ăn.
Ai chở và chở tới đâu. Người bán chở tới tận chuồng thì họ chịu rủi ro đường đi; người mua tự chở thì người mua chịu. Nếu bạn tự chở được, đó là lý do chính đáng để xin bớt. Nếu người bán chở, hãy mặc cả để phí chở gộp vào giá, tránh lúc giao mới báo thêm.
Bao chết trong bao lâu. Câu “bao sống” không có số giờ thì gần như không có nghĩa. Thương lượng con số cụ thể: bao chết trong 24 giờ hay 48 giờ kể từ lúc giao, đền bằng con hay bằng tiền, cần bằng chứng gì. Điều kiện này đáng giá hơn mọi khoản bớt nhỏ.
Lịch trả tiền. Trả đủ ngay, trả một phần khi nhận và phần còn lại sau mấy ngày con khoẻ, hay trả sau khi đếm. Giữ lại một phần nhỏ tới hết thời gian bao chết là cách người mua tự bảo vệ mà không cần cãi nhau; người bán thường đồng ý nếu đổi lại bạn không đòi bớt giá.
Mặc cả lúc nào: trước khi xem, sau khi xem hay lúc đếm con
Thời điểm quyết định phần lớn kết quả. Qua điện thoại hay tin nhắn, bạn chỉ nên hỏi giá và điều kiện, chưa xin bớt. Người bán chưa thấy bạn thì chưa có lý do nhượng, và xin bớt quá sớm dễ khiến họ báo cao lên để chừa đường lùi. Việc của bước này là gom đủ thông tin để so với nơi khác.
Sau khi xem con, trước khi bắt là lúc mặc cả có lợi nhất. Bạn đã thấy độ đều của lứa, thấy chuồng trại, có căn cứ để nói. Người bán cũng đã bỏ công tiếp bạn nên muốn chốt. Đây là lúc đề nghị bù hao, loại con dạt, giữ lại một phần tiền tới hết thời gian bao chết.
Lúc đã đếm con ra lồng, đã vớt cá vào bao bơm oxy thì đừng mở lại chuyện giá. Con giống đã bị bắt, bị dồn thì yếu đi từng phút; cá trong bao chỉ chịu được một khoảng thời gian nhất định. Kéo dài mặc cả lúc này làm hại chính lô hàng bạn sắp mang về, và người bán có lý khi bực. Nếu thấy cỡ thực tế khác lúc xem, hãy nói ngay một câu rõ ràng về số con cần đổi hoặc cần loại, không quay sang đòi bớt cả lô.
Mua ở chợ phiên sáng thì nhịp khác: đầu buổi người bán giữ giá, cuối buổi họ muốn về. Nhưng con giống bị phơi cả buổi cũng mệt hơn, nên rẻ hơn một chút cuối buổi không hẳn là lợi.
Ba lý do xin bớt mà người bán khó từ chối
Xin bớt có lý do cụ thể thì người bán dễ nhận lời hơn nhiều so với câu “bớt chút đi”. Ba lý do dưới đây đều làm người bán đỡ tốn hoặc đỡ rủi ro thật, nên phần bớt có cơ sở:
- Mua nhiều một lần. Bắt một lần một trăm con heo con hay vài bao cá tốn công ít hơn mười lần bắt lẻ. Nói rõ số lượng và hỏi người bán có bậc giá theo lô không, thay vì tự đưa con số.
- Bạn tự chở, tự mang lồng, bao, thùng. Người bán không phải đi xe, không chịu rủi ro dọc đường. Phần này đáng được trừ vào giá giao tận nơi mà họ đã báo.
- Bạn lấy đúng ngày người bán cần trống chuồng, trống bể. Trại ấp cần trống máy cho mẻ sau, hộ nuôi heo cần trống ô cho lứa sau. Lấy đúng ngày, lấy cả con lẫn con nhỏ trong lứa, giúp họ nhiều hơn bạn nghĩ.
- Lý do không nên dùng: chê con xấu để ép giá trong khi vẫn mua. Người bán biết rõ lứa của họ; chê sai chỉ làm mất lòng. Nếu thật sự thấy con yếu, đó là lý do để không mua con đó, không phải để mua rẻ.
Một người mua quen lấy đều theo lứa thường nhận được giá tốt hơn người mặc cả giỏi nhưng chỉ mua một lần. Với con giống, mối quen còn có giá trị khác: lứa đẹp được báo trước, con dạt được nói thật.
Mẫu câu khi mặc cả: nên nói và nên tránh
Bảng dưới gồm các tình huống thường gặp khi mua gà vịt con, heo con và cá giống. Cột giữa là câu giữ được thể diện cho cả hai bên; cột phải là câu hay làm hỏng việc.
| Tình huống | Câu nên nói | Câu nên tránh |
|---|---|---|
| Hỏi giá lần đầu | “Lứa này giá mỗi con bao nhiêu, đã gồm tiêm gì và chở chưa ạ?” | “Rẻ nhất bao nhiêu?” |
| Muốn bù hao | “Mình lấy trăm con, anh chị bù cho mấy con hao dọc đường?” | “Nơi khác cho thêm mười con đó.” (khi không có thật) |
| Thấy lứa không đều | “Mấy con nhỏ này mình không lấy, hoặc tính riêng được không?” | “Toàn con dạt mà đòi giá đó.” |
| Muốn giữ lại một phần tiền | “Mình gửi trước phần lớn, phần còn lại hai ngày sau con khoẻ mình chuyển nốt.” | “Chết con nào trừ con đó, không cần biết.” |
| Người bán không bớt | “Vậy giữ giá, anh chị chở tới giúp mình được không?” | Bỏ đi rồi quay lại đòi giá cũ |
| Đã quyết mua | “Chốt vậy nha, mình ghi lại số con, giá, bao chết mấy giờ rồi gửi tin cho anh chị.” | Chốt miệng rồi về, không ghi gì |
Câu nào cũng có chung một điểm: nêu rõ con số và điều kiện, không phán xét. Người bán con giống là người làm nghề lâu năm; họ đánh giá người mua qua cách hỏi, và người hỏi rõ ràng thường được đối xử rõ ràng.
Khi nào nên dừng mặc cả
Có những lúc mặc cả thêm là tự hại mình. Thứ nhất, khi người bán đồng ý bớt nhưng đồng thời rút bớt điều kiện: không bao chết nữa, không chở nữa, hoặc đổi sang lứa khác. Bớt kiểu này thường là đổi tiền lấy rủi ro, và rủi ro con giống luôn lớn hơn số tiền bớt.
Thứ hai, khi giá đã thấp hơn rõ rệt so với các nơi bạn hỏi cùng loại, cùng cỡ, cùng điều kiện. Lúc đó câu cần hỏi là vì sao, không phải hỏi bớt thêm. Có lý do lành mạnh: hộ nuôi dư một lứa, cần bán gấp vì thiếu chuồng. Cũng có lý do không lành mạnh: con dạt, con từ đàn đang có vấn đề, giống không đúng như rao. Chi tiết nhận biết con khoẻ thuộc về khâu chọn giống, ở đây chỉ nhắc rằng giá thấp bất thường là tín hiệu phải xem kỹ hơn chứ không phải mua nhanh hơn.
Thứ ba, khi người bán là hộ nhỏ đã báo giá sát. Ép thêm có thể được một lần, nhưng lứa sau họ bán cho người khác trước, hoặc bán cho bạn phần con kém. Mặc cả con giống là mặc cả cho cả mùa nuôi, không phải cho một buổi sáng.
Mặc cả với người quen, người lạ và qua trung gian
Người quen trong xóm bán heo con, gà con tự ấp thường không có bảng giá, nói một câu là thành giá. Ở đây ít nên mặc cả số tiền, mà nên nói rõ điều kiện ngay từ đầu, vì người quen hay ngại nói chuyện con chết, giao thiếu. Một câu như “con nào trong hai ngày đầu mà yếu thì mình báo, mình tính với nhau thế nào” giúp hai bên khỏi mất lòng sau này.
Người lạ, nhất là bán qua mạng, thì giá báo trên tin rao thường chưa gồm phí chở, phí bao bì, bơm oxy. Đừng mặc cả trên con số rao mà hãy hỏi lại tổng số tiền phải trả để nhận đủ con tại chuồng, rồi mới so.
Qua người trung gian (người dắt mối, người gom mua giúp) thì giá bạn nghe đã gồm phần của họ. Nên hỏi thẳng người trung gian lấy công thế nào: theo con, theo chuyến hay đã gộp. Biết phần này rồi mới biết còn chỗ để thương lượng hay không, và thương lượng với ai. Việc mua qua chợ, lái và người môi giới có cách vận hành riêng, nên đọc thêm phần về chợ và lái trước khi mua lô lớn.
Ghi lại thứ đã chốt ngay sau khi mặc cả
Thương lượng xong mà không ghi lại thì đến lúc giao mỗi bên nhớ một kiểu. Chỉ cần một tin nhắn gửi cho người bán ngay tại chỗ, theo thứ tự sau:
- Loài, giống, tuổi hoặc cỡ đã thấy (ví dụ: heo con lai đã cai sữa, khoảng một tháng rưỡi tuổi).
- Số con mua và số con bù hao, nếu có.
- Giá mỗi con hoặc giá cả lô, ghi rõ đã gồm phí chở, tiêm phòng hay chưa.
- Điều kiện loại con dạt: con nào không lấy, hoặc tính giá riêng.
- Bao chết bao nhiêu giờ kể từ lúc giao, đền bằng gì, cần bằng chứng gì (ảnh, video).
- Ngày giờ giao, nơi giao, ai chở.
- Số tiền trả khi nhận và số tiền giữ lại tới khi hết thời gian bao chết.
Đề nghị người bán trả lời “đúng rồi” vào tin nhắn. Một dòng xác nhận như vậy đủ để hai bên đối chiếu khi có chuyện, và thường đủ để không có chuyện gì xảy ra.
Câu hỏi thường gặp
Mua ít, chỉ vài chục con gà con thì có nên mặc cả không?
Với số ít, xin bớt tiền thường không đáng vì phần bớt rất nhỏ. Đáng hơn là xin chọn con, xin thêm một hai con bù hao và hỏi rõ đã tiêm gì. Những điều kiện này không làm người bán tốn nhiều nhưng giúp bạn đỡ thiệt khi có con yếu trong tuần đầu.
Người bán nói giá cố định, không bớt đồng nào thì làm sao?
Nhiều trại có bảng giá chung cho mọi khách nên thật sự không bớt. Khi đó chuyển sang thương lượng điều kiện: giao tận nơi, bù hao, giữ lại một phần tiền tới hết thời gian bao chết. Nếu cả điều kiện cũng không có, bạn so tổng chi phí với nơi khác rồi quyết định, không cần ép.
Có nên nói giá của nơi khác để ép người bán?
Chỉ nói khi đó là giá thật, cùng loại, cùng cỡ, cùng điều kiện. Người bán con giống thường biết mặt bằng chung trong vùng; đưa con số không có thật dễ bị nhận ra và làm mất thiện cảm. Nói giá nơi khác kèm điều kiện cụ thể thì người bán có cơ sở để so và trả lời.
Giữ lại một phần tiền tới khi con khoẻ có bị coi là thiếu tin tưởng không?
Nếu nói từ trước, ghi rõ số tiền và số ngày, phần lớn người bán làm nghề lâu năm đều hiểu. Điều gây mất lòng là trả đủ rồi mới đòi lại tiền, hoặc tự trừ tiền mà không báo. Thoả thuận rõ từ đầu giúp cả hai bên yên tâm hơn.
Mặc cả xong rồi, lúc giao thấy con nhỏ hơn lúc xem thì sao?
Nói ngay tại chỗ, trước khi nhận và trước khi trả tiền, và nói theo số con cụ thể: con nào không đạt, đổi được không, nếu không đổi thì tính thế nào. Tránh đòi bớt cả lô vì vài con. Quay video lúc kiểm để làm căn cứ nếu sau này hai bên nhớ khác nhau.
Mua theo lứa đặt trước thì mặc cả lúc nào?
Lúc đặt cọc. Giá, số con, điều kiện bao chết và cách xử lý khi lứa nở hoặc đẻ ít hơn đều phải chốt khi đặt, vì tới lúc giao bạn gần như không còn lựa chọn khác. Ghi những điều này vào giấy nhận cọc hoặc tin nhắn xác nhận.