Muốn hai bên cùng tin một con số khi giao con giống, cần thống nhất trước ba điều: đếm hay cân theo cách nào, ai làm và ai ghi, và sai số bao nhiêu thì bỏ qua. Gà vịt con đếm theo hộp có số cố định rồi kiểm ngẫu nhiên vài hộp; heo con, bê cân hơi có trừ bì lồng; cá giống nhỏ đếm mẫu theo cân rồi nhân lên. Làm đúng thứ tự đó thì con số cuối cùng là của cả hai, không phải của riêng người đếm.
Phần lớn chênh lệch lúc giao không phải do ai gian, mà do cách đếm mỗi bên một kiểu: người bán đếm lúc đóng hộp, người mua đếm lại khi con giống đã chạy tán loạn trong quây; người bán cân cả lồng, người mua tưởng cân con. Bài này đi qua từng loài, kèm cách ghi và cách xử lý khi số lệch.
Vì sao con số lúc giao hay lệch dù không ai gian
Đếm con vật sống khó hơn đếm hàng hoá. Gà con chạy qua chạy lại trong hộp, đếm hai lần ra hai số; cá giống nhỏ dính vào nhau trong vợt; heo con cân trên bàn cân giãy làm kim nhảy. Mỗi động tác nhỏ đều có sai số, và sai số cộng dồn qua vài trăm con là thành con số đáng kể.
Thứ hai là thời điểm đếm khác nhau. Người bán đếm lúc vào hộp ở trại; tới nơi đã có vài con chết hoặc lả. Nếu người mua đếm lại con sống và so với số người bán ghi, hai con số khác nhau một cách hợp lý, và câu hỏi đúng là phần chênh đó tính theo thoả thuận nào chứ không phải ai đếm sai.
Thứ ba là đơn vị không thống nhất. Cá giống bán theo con nhưng đếm bằng cân; heo con bán theo con nhưng có điều kiện "trên bao nhiêu ký"; gà con bán theo con nhưng hộp có thêm vài con "bù hao". Khi mỗi bên hiểu đơn vị một kiểu, con số nào cũng thành cớ để cãi.
Vì vậy trước khi đếm, nói rõ: đếm ở đâu, lúc nào, đếm con sống hay cả con chết, có tính phần bù hao không. Câu chuyện chống gian lận khi giao, như độn con yếu hay đếm thiếu cố ý, là chủ đề riêng; ở đây chỉ bàn chuyện hai người ngay thẳng đếm sao cho khớp.
Gà, vịt, ngan con: đếm theo hộp rồi kiểm ngẫu nhiên
Đếm từng con năm trăm con gà là mất thời gian và làm gà mệt thêm. Cách làm phổ biến và công bằng là dựa vào số con cố định mỗi hộp.
- Thống nhất số con mỗi hộp trước khi đóng: ví dụ giả định mỗi hộp 50 con, có hoặc không có vài con bù hao. Nói rõ phần bù có tính tiền không.
- Người mua chứng kiến lúc đóng hộp nếu nhận tại trại, hoặc xem video người bán quay lúc đóng nếu giao xa.
- Đếm số hộp trước tiên, rồi chọn ngẫu nhiên vài hộp (người mua chọn, không để người bán chọn) để đếm từng con.
- Đếm hộp mẫu bằng cách chuyển con từ hộp này sang hộp trống, mỗi lần nhấc một hai con, đếm thành tiếng. Đếm trong hộp đang chạy lộn xộn thì gần như chắc chắn sai.
- Nếu các hộp mẫu đủ số, chấp nhận số hộp nhân số con mỗi hộp. Nếu có hộp thiếu, đếm thêm vài hộp nữa trước khi kết luận cả lô thiếu.
- Đếm riêng con chết, con lả trong tất cả các hộp, ghi riêng một dòng.
Cách này cũng dùng được cho cút con, vịt con, ngan con. Với gà con đã phân trống mái, đếm mẫu nên kiểm luôn tỷ lệ trống mái theo cách hai bên đã thống nhất, nhưng chỉ ở mức đối chiếu với điều đã hứa chứ không phải để đánh giá chất lượng giống.
Heo con, bê, dê con: cân hơi và trừ bì
Khi giá tính theo ký hoặc có điều kiện về trọng lượng, cân là khâu dễ lệch nhất. Bảng dưới gom các lỗi cân hay gặp và cách chặn.
| Lỗi hay gặp | Vì sao lệch | Cách chặn |
|---|---|---|
| Không trừ bì lồng, bì bao | Cân cả lồng sắt, giỏ tre hoặc bao lưới | Cân lồng rỗng trước, ghi số bì lên giấy, trừ cho mọi lượt cân |
| Cân lúc con vật vừa ăn uống no | Thức ăn và nước trong bụng cộng vào trọng lượng | Thống nhất thời điểm cân, ví dụ trước bữa sáng |
| Kim cân nhảy do con vật giãy | Đọc số lúc kim ở đỉnh | Chờ con vật đứng yên, đọc khi số ổn định, hai người cùng nhìn |
| Cân chưa về số không | Cân lệch sẵn từ đầu | Kiểm cân về không trước khi cân, thử bằng một vật đã biết trọng lượng |
| Cân nhóm rồi chia trung bình | Con lớn bù con nhỏ, che mất con dưới chuẩn | Nếu có điều kiện "mỗi con trên bao nhiêu ký", cân từng con |
| Ghi nhầm khi cân nhiều lượt | Một người vừa cân vừa ghi | Một người đọc to, một người ghi, ghi xong đọc lại |
Ví dụ giả định: mười heo con cân theo nhóm hai con một lồng, lồng nặng 6 ký. Năm lượt cân ra tổng 128 ký. Nếu quên trừ bì, mỗi con trung bình 12,8 ký; trừ bì 5 lượt × 6 ký = 30 ký thì còn 98 ký, trung bình 9,8 ký mỗi con. Chênh lệch gần một phần tư, đủ để một bên thấy bị thiệt nặng. Cân bì một lần, ghi lên giấy, ai cũng thấy là hết chuyện.
Cá giống, ếch giống: đếm mẫu theo cân
Cá giống nhỏ như cá rô phi, cá trắm, cá chép cỡ vài phân không ai đếm từng con. Cách phổ biến là cân một mẻ mẫu, đếm số con trong mẻ đó để ra số con mỗi ký, rồi cân toàn bộ và nhân lên. Phép tính đơn giản, nhưng có ba chỗ dễ lệch: nước bám theo cá khi cân, mẫu không đại diện cho cả lô, và lượng cá trong mẫu quá ít.
Để giảm lệch, cho cá ráo nước trong vợt một khoảng ngắn như nhau ở mọi lần cân, cả lần cân mẫu lẫn lần cân lô; lấy mẫu ở vài chỗ khác nhau trong bể, không lấy toàn mẻ đầu vợt vì cá to hay bơi lên trước; và đếm ít nhất hai mẫu, nếu hai mẫu chênh nhiều thì đếm mẫu thứ ba. Người mua nên tự tay đếm ít nhất một mẫu.
Ví dụ giả định: mẫu một 200 gam đếm được 96 con, mẫu hai 200 gam đếm được 104 con, trung bình 100 con mỗi 200 gam, tức 500 con mỗi ký. Lô cân ra 12 ký thì ước 6.000 con. Nếu thoả thuận mua 6.000 con, hai bên coi như khớp; nếu cá to hơn dự kiến làm số con mỗi ký ít đi, đó là chuyện cỡ giống, nên nói luôn lúc đó chứ không đợi về nhà.
Ếch giống, lươn giống cũng hay được tính theo cách tương tự, nhưng vì con vật bò, trườn nên càng phải để ráo đều tay. Với tôm giống, cách đếm có đặc thù riêng của trại tôm, nên hỏi riêng theo hướng dẫn chuyên ngành.
Ai đếm, ai ghi, ghi vào đâu
Quy trình hai người là cách đơn giản nhất để con số không thuộc về riêng ai. Mỗi bên cử một người, làm theo nguyên tắc sau:
- Một người thao tác (chuyển con, đặt lên cân), một người của bên kia đọc số to. Không để một người vừa thao tác vừa đọc vừa ghi.
- Ghi ngay vào một tờ giấy chung hoặc vào tin nhắn gửi cho bên kia, không ghi riêng mỗi người một sổ rồi cuối buổi mới so.
- Mỗi hộp, mỗi lượt cân một dòng: số thứ tự, số con hoặc số ký, số bì đã trừ, ghi chú (con chết, con lả, con lẫn cỡ).
- Cộng tổng ngay tại chỗ, đọc to tổng, hai bên cùng gật rồi mới chuyển sang việc khác.
- Chụp ảnh tờ ghi, gửi cho bên kia trước khi rời đi. Tờ ghi có chữ ký hoặc tên hai người đếm là tốt nhất.
- Nếu người mua nhận thay qua người khác, dặn người đó làm đúng quy trình này và gửi ảnh tờ ghi trước khi cho xe về.
Những việc này nghe hình thức nhưng chỉ tốn thêm mười lăm phút. Bù lại, con số cuối có cả chữ của hai bên, và nếu sau này có tranh cãi về số lượng, tờ ghi đó gần như khép lại câu chuyện.
Khi hai con số không khớp
Lệch nhỏ là bình thường. Nên thoả thuận trước một mức sai số mà hai bên bỏ qua, ví dụ giả định lệch dưới một phần trăm tổng số thì coi như đủ. Với gà con có phần bù hao trong hộp, mức này đã nằm sẵn trong phần bù.
Lệch vượt mức đó thì đếm lại theo cách khác: đếm lại hộp mẫu bằng người của bên kia, cân lại với cân khác hoặc đổi người đọc. Nếu đếm lại vẫn lệch, ghi cả hai con số lên tờ ghi, ghi rõ cách đếm của mỗi lần, và thống nhất xử lý ngay: bù thêm con, trừ tiền theo đơn giá, hoặc chia đôi phần chênh khi không xác định được ai sai.
Điều không nên làm là nhận hàng với con số của người bán rồi về nhà đếm lại một mình. Con số đếm một mình ở nhà, sau khi con giống đã qua chuyến đi và đã thả xuống, rất khó dùng để đòi. Nếu thật sự không có điều kiện đếm tại chỗ, ít nhất quay video liền mạch từ lúc mở kiện tới khi đếm xong, như hướng dẫn ở bài về quay video nhận con giống.
Người bán cũng có lợi khi chủ động mời đếm lại. Một khách đã tự tay đếm và thấy đủ sẽ ít khi quay lại than thiếu, và nếu có lệch thì lệch được phát hiện khi còn xử lý được, không phải ba ngày sau qua điện thoại.
Bò, trâu, dê giống: đối chiếu từng con thay cho đếm
Với gia súc lớn mua theo con, chuyện không phải là đếm đủ số mà là đúng con đã chọn. Người mua xem bò ở chuồng hôm trước, hôm giao xe tới chở, nhiều khi không chắc con lên xe có phải con mình đã ưng không. Cách đối chiếu đơn giản:
- Lúc chọn, chụp ảnh từng con ở hai bên hông và phía mặt, ghi đặc điểm nhận dạng như màu lông, đốm, vết sẹo, hình sừng, dấu bấm tai nếu có.
- Nếu con vật đã có số tai hoặc thẻ tai, ghi lại số đó vào tin nhắn chốt đơn. Nếu chưa có, đề nghị đánh dấu tạm bằng sơn hoặc dây buộc màu ngay lúc chọn, có video.
- Lúc giao, đối chiếu từng con với ảnh trước khi lên xe, không phải sau khi về tới nhà. Mỗi con đối chiếu xong thì nói to và đánh dấu trên danh sách.
- Ghi cân nặng hoặc số đo vòng ngực từng con nếu đã thoả thuận, để theo dõi và đối chiếu khi cần.
- Với dê, đếm theo con nhưng vẫn ghi giới tính và đặc điểm từng con, vì dê cùng lứa rất giống nhau.
Đối chiếu từng con mất thêm thời gian nhưng là cách duy nhất để chắc đúng con đã chọn, nhất là khi người bán có nhiều con cùng màu, cùng cỡ trong chuồng. Người bán đàng hoàng cũng thích cách này vì nó loại bỏ hẳn những nghi ngờ không đáng có về sau.
Câu hỏi thường gặp
Gà con trong hộp có thêm vài con bù hao thì có phải trả tiền không?
Tuỳ thoả thuận. Nhiều người bán cho thêm một số con mỗi hộp để bù phần hao dọc đường và không tính tiền. Nếu muốn rõ ràng, hỏi luôn lúc chốt đơn: phần bù có tính tiền không, và nếu tới nơi không có con nào chết thì phần bù vẫn là của người mua hay phải trả lại.
Có nên tự mang cân đi khi mua heo con?
Nếu mua theo ký hoặc có điều kiện trọng lượng, mang theo một chiếc cân treo hoặc cân bàn nhỏ để đối chiếu là cách làm hợp lý. Cân của bạn cũng có sai số, nên trước khi cân hãy thử cả hai cân với cùng một vật. Nếu hai cân chênh, thống nhất dùng cân nào trước khi cân con giống.
Cá giống tới nơi đếm thấy ít hơn số con/kg đã thoả thuận thì sao?
Nếu đếm mẫu tại chỗ có người bán chứng kiến hoặc có video liền mạch, đó là căn cứ để nói chuyện. Thường cá to hơn dự kiến thì số con mỗi ký ít đi; lúc đó cần xem thoả thuận là bán theo con hay theo ký. Bán theo con thì người bán thường phải bù cho đủ số con.
Một mình đi nhận con giống thì đếm thế nào cho có giá trị?
Quay video liền mạch toàn bộ quá trình đếm, đếm thành tiếng, quay rõ từng hộp hoặc từng lượt cân, quay luôn mặt cân. Sau đó gửi ngay con số và video cho người bán, đề nghị họ xác nhận. Một con số đã gửi ngay tại chỗ và được trả lời có giá trị hơn nhiều so với con số báo lại ngày hôm sau.
Có cần đếm cả con chết lúc giao không?
Có. Đếm riêng con chết và con lả, ghi một dòng riêng. Con chết lúc giao là phần sẽ tính theo thoả thuận bao chết hoặc theo điểm chuyển rủi ro. Không ghi lại thì sau này không ai nhớ lúc giao có bao nhiêu con chết sẵn và bao nhiêu chết sau khi về.
Bê, dê con mua theo con có cần cân không?
Không bắt buộc, nhưng nếu người bán hứa trọng lượng hoặc tuổi đi kèm, cân là cách đơn giản để đối chiếu. Ghi số cân lên giấy hoặc tin nhắn ngay lúc giao cũng giúp bạn theo dõi tăng trọng sau này, và là căn cứ nếu con vật bị nói là đã lớn hơn lúc giao.