Khi con giống giao tới không đúng như đã hẹn, bạn có ba lựa chọn: nhận đủ như thường nếu sai lệch nhỏ, nhận một phần và tính lại tiền theo số thực, hoặc từ chối phần sai hay cả lô. Lựa chọn nào cũng phải được nói ra và ghi lại ngay lúc nhận; im lặng nhận rồi hôm sau mới than gần như luôn bị hiểu là đã chấp nhận.
Phần lớn sai lệch lúc giao là chuyện thật của nghề chứ không phải chiêu trò: gà ấp nở ít hơn dự kiến, cá trong ao ương lớn không đều, xe trễ vì đường. Bài này đi qua từng loại sai lệch thường gặp và cách xử lý công bằng cho cả hai bên. Các thủ đoạn cố ý như đánh tráo, độn con yếu là chuyện khác, cần cách đề phòng riêng.
Bảng xử lý nhanh các sai lệch thường gặp
Bảng dưới đưa lựa chọn thường hợp lý cho từng loại sai lệch. Cột cuối là thứ cần ghi lại ngay, trước khi xe đi hay trước khi thả.
| Sai lệch | Lựa chọn thường hợp lý | Ghi lại ngay |
|---|---|---|
| Thiếu ít, trong mức sai số đã thoả thuận | Nhận như thường | Con số đếm thực tế |
| Thiếu nhiều vì lứa nở, lứa đẻ ít | Nhận phần có, tính tiền theo số thực, hẹn bù hoặc trả lại tiền phần thiếu | Số thiếu, cách xử lý, hạn bù |
| Giao dư | Trả lại phần dư hoặc thoả thuận mua thêm | Số dư và cách xử lý |
| Lẫn cỡ, không đều cỡ | Tách cỡ tại chỗ, nhận phần đúng cỡ, thương lượng phần lệch | Số con mỗi cỡ, phần nhận, phần trả |
| Tỷ lệ trống mái khác hứa | Đối chiếu theo cách đã thoả thuận, xử lý như lệch cỡ | Kết quả đối chiếu |
| Trễ vài giờ, con giống còn tốt | Nhận, ghi giờ thực tế | Giờ hẹn và giờ tới |
| Trễ nhiều, con giống đã yếu hoặc lỡ lịch thả | Từ chối hoặc nhận có điều kiện | Tình trạng con giống, lý do từ chối |
Cột giữa chỉ là gợi ý. Thoả thuận trước của hai bên luôn được ưu tiên: nếu đã hẹn "thiếu thì bù lứa sau", không nên đòi trả tiền tại chỗ; nếu đã hẹn "trễ quá nửa ngày bên mua có quyền huỷ", cứ thế áp dụng. Bảng giúp bạn quyết nhanh khi chưa có thoả thuận nào cho tình huống đó.
Giao thiếu: lứa nở ít, lứa đẻ ít
Hiểu vì sao thiếu. Gà, vịt ấp có tỷ lệ nở dao động theo lứa; heo nái đẻ số con không cố định; ao ương cá có lứa hao nhiều hơn dự kiến. Người bán có tâm sẽ báo trước khi giao, không đợi tới lúc xe tới mới nói.
Nhận phần có hay chờ đủ. Nếu chuồng, quây úm đã chuẩn bị và lịch nuôi không chờ được, nhận phần có thường tốt hơn. Nếu bạn cần đủ số để nuôi cùng lứa, hỏi người bán lứa kế tiếp là khi nào, cỡ có tương đương không; nuôi hai lứa chênh tuổi trong một quây thường không tiện.
Tính tiền theo số thực. Phần thiếu không giao thì không trả tiền, hoặc nếu đã trả trước thì người bán trả lại hoặc trừ vào lần sau theo lựa chọn của người mua. Phí giao trọn chuyến có chia lại theo số con hay không là chuyện nên thoả thuận ngay lúc đó.
Ghi hạn bù. Nếu chọn bù, ghi ngày dự kiến, số con, cỡ và điều kiện nếu tới hạn mà không bù được thì trả tiền. Không ghi hạn thì "bù lứa sau" có thể kéo dài vô hạn.
Đừng nhận thiếu mà ký đủ. Ký vào giấy giao nhận ghi đủ số trong khi thực nhận thiếu là tự bỏ quyền. Ghi đúng số thực nhận, hai bên cùng ký hoặc cùng xác nhận qua tin nhắn.
Giao dư: trả lại hay mua thêm
Giao dư nghe có vẻ là chuyện tốt cho người mua, nhưng cũng cần xử lý rõ. Người bán đếm nhầm, đóng thêm một hộp, thả thêm một bao cá vào xe; về sau họ phát hiện và đòi lại, lúc đó con giống đã lẫn vào đàn của bạn. Nếu bạn im lặng nhận, chuyện có thể thành mất lòng hoặc thành tranh cãi.
Cách làm đúng là báo ngay khi phát hiện: "đơn của em là bao nhiêu con, đếm ra dư bao nhiêu, anh muốn em trả lại hay tính thêm tiền". Với gà con, cá giống, trả lại phần dư ngay tại chỗ là đơn giản nhất nếu người bán còn ở đó. Nếu giao qua xe, thường hai bên thoả thuận người mua giữ lại và trả thêm tiền theo đơn giá, vì gửi trả con giống sống đi xa là thêm rủi ro cho con giống.
Cũng có khi phần dư là con bù hao người bán cố ý cho thêm. Trường hợp đó không phải giao dư, nhưng nên hỏi lại để chắc, và ghi luôn trong tin nhắn rằng phần thêm là con bù hao không tính tiền. Ghi rõ như vậy giúp tách phần bù hao khi tính tỷ lệ chết sau này.
Với người bán, khi phát hiện mình giao dư thì nên báo khách sớm, thái độ mềm mỏng. Phần lớn khách sẽ trả thêm tiền hoặc trả lại. Đòi lại sau vài ngày, khi con giống đã thả và lẫn đàn, thường không đòi được con mà chỉ còn cách tính tiền.
Lẫn cỡ, không đều cỡ: tách cỡ tại chỗ
Cá giống trong một ao ương không bao giờ đều tuyệt đối; gà con cùng lứa cũng có con to con nhỏ. Câu hỏi là lệch tới mức nào thì đáng xử lý. Khi thấy lệch nhiều so với điều đã thoả thuận:
- Dừng lại trước khi thả. Cá đã thả xuống ao, gà đã vào quây thì không tách lại được để đếm.
- Lấy mẫu và tách cỡ trước mặt người giao hoặc trong video: cá thì vớt vài vợt, chia nhóm đúng cỡ và nhóm lệch cỡ; heo con thì cân từng con nếu có điều kiện trọng lượng.
- Tính tỷ lệ lệch cỡ trên mẫu rồi ước cho cả lô. Ví dụ giả định: mẫu 200 con có 30 con nhỏ hơn hẳn cỡ hẹn, tức 15%.
- Gọi người bán ngay, nêu con số và đề nghị cách xử lý: nhận cả lô và giảm tiền phần lệch cỡ, nhận phần đúng cỡ và trả lại phần lệch, hoặc người bán đổi lô khác.
- Chốt bằng tin nhắn trước khi thả: phần nhận, phần trả, tiền tính lại thế nào.
- Thả hoặc nhập chuồng sau khi đã chốt, không phải trước.
Với gà con có cam kết trống mái, việc đối chiếu cũng theo cách tương tự nhưng phải dựa vào cách phân biệt hai bên đã thống nhất, và thường chỉ đối chiếu được ở tuổi nhất định. Khi đó nên ghi rõ thời điểm đối chiếu và cách xử lý nếu tỷ lệ không như hứa, thay vì cố tranh cãi lúc nhận.
Giao trễ hẹn: nhận hay từ chối
Con giống giao trễ không chỉ là chuyện chờ đợi. Gà con trễ một ngày so với ngày nở là đã lớn hơn và đã nhịn đói lâu hơn; cá giống giao lúc trưa nắng thay vì sáng sớm thì bao đã nóng; heo con giao trễ khi bạn đã đi vắng thì không ai nhận. Trễ hẹn có thể làm con giống yếu đi và làm người mua lỡ lịch thả hoặc lỡ việc.
Nếu con giống tới trễ nhưng vẫn tốt và bạn còn sắp xếp được, nhận như thường, chỉ ghi lại giờ hẹn và giờ tới. Nếu trễ tới mức con giống yếu rõ, hoặc lịch nuôi của bạn đã lỡ (ví dụ ao đã thay nước chờ thả nay phải xử lý lại), bạn có lý do để từ chối hoặc nhận có điều kiện như giảm tiền, thêm khoảng bao chết, hay người bán chịu chi phí phát sinh.
Giao sớm hơn hẹn cũng là sai lệch. Người bán đẩy con giống tới khi quây úm chưa sưởi đủ, ao chưa cấp nước, thì phần rủi ro đó không nên đổ hết cho người mua. Nói rõ chưa sẵn sàng, đề nghị chờ hoặc thoả thuận ai chịu nếu vẫn phải nhận.
Để chuyện trễ hẹn bớt căng, khi chốt đơn nên hẹn kèm một khoảng chấp nhận, ví dụ giả định "sáng thứ bảy, chậm nhất mười giờ". Ngoài khoảng đó, người bán phải gọi báo trước và hai bên quyết lại. Một cuộc gọi báo trễ từ sớm khác hẳn việc xe tới muộn mà không ai biết trước.
Câu nói và tin nhắn ghi nhận sai lệch tại chỗ
Lúc phát hiện sai lệch, nhiều người ngại nói vì sợ mất lòng hoặc sợ người giao bỏ về. Mấy câu dưới đây nói nhẹ nhàng mà vẫn giữ quyền:
- "Em đếm được bao nhiêu con, đơn là bao nhiêu, anh xem giúp em rồi mình tính phần thiếu nha."
- "Lô này có phần nhỏ hơn cỡ hẹn khá nhiều, em tách ra đây, anh muốn em trả lại phần này hay mình tính lại tiền?"
- "Xe tới trễ hơn hẹn mấy tiếng, em nhận nhưng nhờ anh bao thêm cho em mấy ngày đầu."
- "Em nhận tạm, chưa kiểm xong bên trong, có gì em báo trong ngày."
- Tin nhắn gửi ngay sau đó: ngày giờ nhận, số con thực nhận theo từng cỡ, sai lệch gì, đã thống nhất xử lý ra sao, kèm ảnh hoặc video.
Điều quan trọng là câu nói và tin nhắn xảy ra trước khi con giống được thả hoặc trước khi người giao rời đi. Sau thời điểm đó, mọi sai lệch đều khó chứng minh là có sẵn lúc giao. Người bán thật thà cũng muốn biết ngay để còn xử lý khi đang ở gần.
Phía người bán: báo sai lệch trước khi xe lăn bánh
Phần lớn tranh cãi về giao thiếu, lẫn cỡ, trễ hẹn bắt nguồn từ việc người mua chỉ biết khi con giống đã tới cổng. Người bán biết trước mà không nói, có khi vì ngại, có khi vì nghĩ khách sẽ chấp nhận cho xong. Khách thì thấy mình bị đặt trước việc đã rồi, và dù sai lệch nhỏ cũng dễ nghi người bán có ý.
Cách làm sòng phẳng là báo trước khi xếp hàng lên xe: lứa nở được bao nhiêu so với số đặt, ao ương có bao nhiêu phần cá chưa đạt cỡ, xe dự kiến trễ mấy giờ vì lý do gì. Kèm theo là các phương án để khách chọn: nhận phần có và trả lại tiền phần thiếu, chờ lứa sau, nhận cá cỡ nhỏ hơn với cách tính lại, hay dời ngày giao. Khách được chọn thì hiếm khi giận, kể cả khi phương án nào cũng kém hơn đơn ban đầu.
Ví dụ giả định: người bán nhận đặt 800 vịt con, lứa nở chỉ đủ 700 con đạt. Gọi khách từ tối hôm trước, khách chọn nhận 700 con và lấy thêm 100 con ở lứa ba ngày sau nuôi quây riêng. Hôm giao không có gì phải tranh cãi, và khách vẫn quay lại mua lứa kế. Cùng sai lệch đó, nếu để tới lúc xe tới mới nói, rất dễ thành một cuộc đôi co trước cổng.
Câu hỏi thường gặp
Người bán báo trước là lứa nở ít, hỏi có nhận phần có không, nên trả lời thế nào?
Cân nhắc lịch nuôi và chỗ nuôi của bạn. Nếu nuôi được số ít hơn mà không lãng phí chuồng trại, nhận phần có và tính tiền theo số thực. Nếu cần đủ số để nuôi cùng lứa, hỏi lứa kế tiếp, cỡ có tương đương không, và quyết theo đó. Dù chọn cách nào, trả lời bằng tin nhắn để có ghi lại.
Giao thiếu vài con trong lô gà con hàng trăm con có đáng nói không?
Nếu nằm trong mức sai số hai bên đã thoả thuận hoặc trong phần bù hao, không cần nói. Nếu vượt, hoặc nếu chưa có thoả thuận, cứ báo nhẹ nhàng kèm con số. Người bán biết thì lần sau đóng chính xác hơn, còn bạn không phải tự gánh phần thiếu mà không ai biết.
Cá giống bị lẫn cá tạp, cá khác loài thì có phải là lẫn cỡ không?
Không. Lẫn loài khác là giao sai hàng, nặng hơn lẫn cỡ. Tách mẫu, quay video, báo người bán ngay trước khi thả. Nếu tỷ lệ lẫn đáng kể, bạn có quyền từ chối lô đó. Trường hợp nghi người bán cố ý trộn, hãy tham khảo cách nhận diện các chiêu lừa khi mua bán con giống.
Đã thả cá xuống ao rồi mới thấy cá không đều cỡ thì còn đòi được không?
Khó hơn nhiều, vì không tách đếm lại được và không chứng minh được lúc giao đã như vậy. Nếu có video lúc mở bao cho thấy rõ cỡ cá, vẫn có căn cứ để nói chuyện. Lần sau nên tách mẫu và đối chiếu cỡ trước khi thả, dù chỉ mất thêm vài phút.
Người giao nói không có thẩm quyền xử lý, chỉ biết giao hàng thì sao?
Gọi trực tiếp người bán ngay lúc đó, nói rõ sai lệch và đề nghị cách xử lý. Ghi lại cuộc trao đổi bằng tin nhắn tóm tắt. Nếu không liên lạc được người bán, bạn có thể nhận tạm có ghi chú rõ sai lệch, hoặc từ chối phần sai, tuỳ tình trạng con giống và mức sai lệch.
Có nên từ chối cả lô khi chỉ một phần bị sai?
Thường không cần, trừ khi phần sai làm cả lô không dùng được hoặc làm mất niềm tin vào cả lô, như lẫn loài khác số lượng lớn. Từ chối cả lô đồng nghĩa người bán phải chở về, con giống chịu thêm một chuyến đi. Nhận phần đúng và xử lý phần sai thường tốt hơn cho cả hai bên.