Khi con giống đi theo xe khách hay chành xe, có ba người cùng nắm một phần rủi ro: người bán chịu phần chuẩn bị (đóng gói, chọn chuyến, báo thông tin), nhà xe chịu phần trên đường (xếp chỗ, không đè, giao đúng nơi đúng người), người nhận chịu phần cuối (đón đúng giờ, kiểm trước khi ký). Con giống chết ở khâu nào thì tính cho người phụ trách khâu đó, với điều kiện có bằng chứng khâu đó làm sai.
Trên thực tế, nhiều nhà xe nhận chở động vật sống với điều kiện không bảo đảm sống, và ghi điều đó ngay trên phiếu gửi. Nghĩa là phần lớn rủi ro chết tự nhiên trên xe sẽ quay về chuyện giữa người bán và người mua. Bài này giúp bạn phân vai rõ trước khi gửi, để biết phải hỏi nhà xe câu gì và phải thoả thuận gì với bên kia.
Ba quan hệ chồng lên nhau trong một chuyến gửi
Quan hệ mua bán: người bán và người mua. Đây là quan hệ gốc. Mọi câu hỏi "chết tính cho ai" trước hết được trả lời ở đây: hai bên đã thoả thuận giao lên xe là xong, hay người bán bao tới bến đến. Nhà xe không biết và không cần biết thoả thuận này.
Quan hệ gửi hàng: người đứng tên gửi và nhà xe. Ai đứng tên trên phiếu gửi thì người đó là bên có quyền khiếu nại với nhà xe. Thường người bán đứng tên vì họ mang hàng ra bến. Nếu sau này cần đòi nhà xe, người mua phải nhờ người bán, nên việc này cũng nên nói trước.
Quan hệ nhận hàng: nhà xe và người nhận. Người nhận chỉ là người được chỉ định nhận. Lúc ký nhận, họ xác nhận đã nhận đủ số kiện trong tình trạng nào. Ký mà không mở kiểm thì gần như bỏ mất quyền nói kiện đó có vấn đề do nhà xe.
Ba quan hệ nối với nhau bằng thông tin. Biển số xe, giờ xuất bến, số kiện, tên và số điện thoại người nhận phải đi trọn từ người bán tới người nhận. Một mắt xích thiếu thông tin là con giống nằm chờ ở bến, và với hàng sống thì chờ là hao.
Phân vai: ai lo việc gì
Bảng dưới gom những việc hay bị bỏ sót. Cột thứ ba là câu nên nói ra miệng với người phụ trách.
| Người phụ trách | Việc của họ | Câu nên nói rõ |
|---|---|---|
| Người bán | Đóng gói đúng loài, chọn chuyến mát, mang ra bến sớm, chụp ảnh kiện lúc giao lên xe, gửi ngay thông tin chuyến | "Em gửi chuyến mấy giờ, biển số gì, mấy kiện, chụp ảnh kiện giúp em" |
| Nhà xe | Xếp kiện chỗ thoáng, không để nắng hắt hay sát máy, không đè kiện khác lên, giao đúng bến đúng người | "Hàng sống, xin để chỗ thoáng, đừng đè, bến đến có người chờ" |
| Người nhận | Có mặt trước giờ xe tới, mở kiện kiểm tại bến hoặc quay video mở, ký nhận ghi rõ tình trạng | "Cho em mở kiểm rồi ký, có hư hỏng em ghi lên phiếu" |
| Người mua (nếu khác người nhận) | Theo dõi chuyến, giữ liên lạc với người bán và người nhận, nhận tiền bù nếu có | "Có sự cố ở khâu nào thì báo ngay trong giờ, đừng đợi sáng hôm sau" |
Cách phân vai này không phải luật, mà là cách chia việc hợp lý mà nhiều người mua bán xa vẫn làm. Điều quan trọng là mỗi người biết mình chịu phần nào để khi có chuyện không đẩy cho nhau.
Những chỗ hay gãy trên một chuyến gửi
Sự cố khi gửi con giống theo xe ít khi do một nguyên nhân lớn, thường là một chi tiết nhỏ mà không ai coi là việc của mình.
- Kiện để dưới khoang hành lý nóng: khoang dưới xe giường nằm có chỗ sát ống xả hoặc kín gió. Bao cá giống, hộp gà con để ở đó vài giờ đầu chiều là đủ nguy.
- Bị đè: xe đông hàng, phụ xe xếp bao gạo, thùng trái cây lên trên hộp gà con. Một câu dặn và một dòng ghi "hàng sống, không đè" lên kiện giúp được nhiều.
- Đổi chuyến không báo: xe đầy, nhà xe chuyển sang chuyến sau. Người nhận ra bến đón hụt, kiện nằm chờ thêm vài giờ.
- Xe tới khuya, không ai đón: kiện bị để ở văn phòng bến tới sáng. Gà con có thể chịu được nếu thoáng; cá giống trong bao thì khó.
- Giao nhầm người: hai người nhận cùng họ, cùng tuyến. Ghi tên kèm bốn số cuối điện thoại lên kiện là cách tách đơn giản.
- Ký nhận không kiểm: người nhận vội, ký rồi chở về mới mở. Lúc đó chết bao nhiêu cũng khó nói là do nhà xe.
Đọc danh sách này, bạn thấy phần lớn chỗ gãy có thể chặn bằng thông tin và một câu dặn. Chi phí cho những việc đó gần như bằng không, còn thiệt hại khi bỏ qua có thể là cả lứa giống.
Trước ngày gửi: bảy việc nên làm
Thứ tự dưới đây đi từ thoả thuận giữa hai bên tới việc làm tại bến.
- Chốt với bên kia điểm chuyển rủi ro: giao lên xe là xong hay bao tới bến đến. Viết thành một câu trong tin nhắn.
- Hỏi nhà xe trước xem tuyến đó có nhận động vật sống không, nhận loại nào, có ghi "không bảo đảm sống" không. Không phải nhà xe nào cũng nhận, và có nơi chỉ nhận ở chuyến nhất định.
- Chọn chuyến sao cho con giống tới nơi vào giờ mát và người nhận có mặt được. Chuyến đêm tới sáng sớm thường hợp với cá giống; chuyến xuất bến trưa nắng nên tránh.
- Ghi kiện bằng bút dạ: "hàng sống", tên người nhận, bốn số cuối điện thoại, số thứ tự kiện trên tổng số kiện.
- Chụp ảnh kiện lúc giao lên xe, có biển số xe trong khung hình nếu được.
- Giữ phiếu gửi và chụp gửi ngay cho người nhận; phiếu có số kiện và có thể có ghi chú điều kiện nhận.
- Nhắn chuyến: giờ xuất bến, giờ dự kiến tới, biển số, số điện thoại phụ xe nếu nhà xe cho.
Với người mua ở xa mua lần đầu, có thể đề nghị người bán gửi một kiện ít trước để thử tuyến. Tốn thêm một lần cước nhưng biết được tuyến đó có ổn với loài mình mua không.
Khi con giống chết trên xe: tính cho ai
Có ba khả năng. Thứ nhất, con giống chết vì nguyên nhân tự nhiên trong giới hạn mà chuyến đi dài như vậy thường gây ra: phần này tính theo thoả thuận giữa người bán và người mua, nhà xe gần như không chịu, nhất là khi phiếu gửi đã ghi không bảo đảm sống. Thứ hai, chết vì đóng gói không đạt: bao cá thiếu oxy, hộp gà con kín, phần này thường thuộc người bán vì đóng gói là việc của họ. Thứ ba, chết vì nhà xe làm sai: bị đè, để sát chỗ nóng, giao trễ nhiều giờ do đổi chuyến mà không báo; phần này có thể đòi nhà xe nếu có bằng chứng.
Khó nhất là chứng minh khả năng thứ ba. Bằng chứng tốt là ảnh kiện lúc giao lên xe còn nguyên, ảnh hoặc video kiện lúc nhận bị móp, bị ướt, nằm dưới hàng khác, và ghi chú của người nhận trên phiếu trước khi ký. Thiếu những thứ đó, nhà xe thường chỉ đồng ý xem xét ở mức thiện chí.
Ví dụ giả định: gửi 20 bao cá giống, tới nơi 3 bao bị móp, cá trong đó chết gần hết; 17 bao còn lại hao một ít như bình thường. Nếu người nhận chụp được ba bao móp trước khi ký và ghi lên phiếu, phần ba bao này có cơ sở để nói chuyện với nhà xe. Phần hao lẻ ở 17 bao kia thì theo thoả thuận mua bán. Tách được như vậy giúp không ai phải gánh phần không phải của mình.
Chành xe, xe ghép và xe hàng: khác xe khách ở đâu
Chành xe và xe hàng chuyên tuyến thường nhận nhiều kiện hơn, có khoang hàng rộng hơn, nhưng thời gian dừng gom hàng dọc đường cũng dài hơn. Với gà con, dừng thêm vài điểm có khi không sao nếu khoang thoáng; với cá giống trong bao thì mỗi giờ dừng là thêm rủi ro. Hỏi trước xe chạy thẳng hay ghé gom, dự kiến tới mấy giờ.
Xe ghép chở người thì không phải nơi chở con giống, trừ số lượng rất nhỏ và có sự đồng ý của tài xế lẫn khách đi cùng. Mùi, tiếng kêu và nguy cơ vệ sinh khiến loại xe này ít khi phù hợp, và người mua nên tôn trọng khi tài xế từ chối.
Một điểm nữa hay bị bỏ qua là giờ dỡ hàng ở bến đến. Chành xe thường dỡ theo thứ tự xếp, kiện xếp vào trước nằm sâu bên trong và ra sau cùng. Nếu kiện con giống được xếp vào đầu tiên, người nhận có thể phải đứng chờ cả giờ trong khi bao cá vẫn nằm trong khoang xe đã tắt máy. Dặn người gửi xin xếp kiện hàng sống ra phía ngoài, gần cửa khoang, để tới nơi là lấy ra trước.
Dù đi bằng loại xe nào, cách nghĩ vẫn như trên: tách quan hệ mua bán, quan hệ gửi hàng và quan hệ nhận hàng; xác định khâu nào do ai làm; giữ bằng chứng ở hai đầu chuyến. Nếu muốn so cách gửi hàng nói chung giữa xe khách, chành xe và chuyển phát, các trang về vận tải có bài riêng; ở đây chỉ bàn phần khác biệt của hàng sống.
Mẫu tin nhắn báo chuyến gửi cho người nhận
Sau khi giao kiện lên xe, người gửi nên nhắn ngay một tin đủ thông tin để người nhận tự xử lý mà không phải gọi hỏi lại. Danh mục dưới là những dòng nên có:
- Loài và số kiện: "3 thùng gà con, 2 thùng xốp cá giống, tổng 5 kiện".
- Đặc điểm kiện để nhận ra: màu thùng, dây buộc, chữ ghi trên nắp.
- Biển số xe, tên tuyến, giờ xuất bến, giờ dự kiến tới và bến hoặc điểm trả hàng.
- Số điện thoại phụ xe hoặc văn phòng nhà xe ở bến đến nếu nhà xe cho.
- Ảnh kiện lúc đặt lên xe và ảnh phiếu gửi.
- Câu nhắc thoả thuận: "giao lên xe là xong" hoặc "em bao tới bến đến, có gì báo ngay trong giờ".
- Việc cần làm khi nhận: mở kiểm, quay video, báo lại số con trong vòng bao lâu.
Người nhận nên trả lời xác nhận đã đọc. Tin nhắn này vừa là hướng dẫn, vừa là bằng chứng hai bên đã cùng hiểu chuyến gửi. Nếu chuyến bị đổi, người gửi nhắn tiếp ngay trong cùng cuộc trò chuyện để mọi thay đổi nằm liền một chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà xe ghi trên phiếu là không chịu trách nhiệm hàng sống thì còn đòi được gì không?
Câu đó thường áp cho rủi ro chết tự nhiên trên đường. Nếu có bằng chứng nhà xe làm sai rõ ràng như để hàng khác đè lên, để kiện ngoài nắng, giao nhầm người hay tự ý đổi chuyến gây trễ nhiều giờ, bạn vẫn có cơ sở nói chuyện. Kết quả còn tuỳ thiện chí của nhà xe và độ rõ của bằng chứng.
Nên để người bán hay người mua đứng tên trên phiếu gửi?
Thường người bán đứng tên vì họ mang hàng ra bến. Nếu thoả thuận là giao lên xe xong thì rủi ro đã sang người mua, lúc đó người mua nên xin người bán hỗ trợ khiếu nại với nhà xe khi cần, vì chỉ người đứng tên mới làm việc được trực tiếp. Có nơi cho ghi cả tên người nhận, nên hỏi trước.
Con giống tới bến lúc nửa đêm mà không đón được thì phải làm sao?
Tốt nhất là chọn chuyến khác để không rơi vào cảnh đó. Nếu bất khả kháng, hỏi nhà xe có chỗ để kiện thoáng mát trong văn phòng không, nhờ mở nắp hộp gà con cho thoáng, và nói rõ đây là hàng sống. Với cá giống, chờ tới sáng thường rất rủi ro, nên cố sắp xếp người đón.
Có nên khai giá trị kiện con giống khi gửi?
Khai giá trị giúp có căn cứ khi nhà xe làm mất hoặc làm hỏng kiện, nhưng có thể làm cước cao hơn và với hàng sống nhiều nhà xe vẫn loại trừ rủi ro chết tự nhiên. Với lô lớn, nên hỏi nhà xe cách họ xử lý mất kiện, hỏng kiện trước rồi mới quyết định khai.
Mua cá giống ở tỉnh xa, gửi xe khách hay thuê xe riêng tốt hơn?
Lô nhỏ vài bao thì gửi xe khách thường hợp lý. Lô lớn, đi xa, hoặc loài nhạy với thời gian nằm bao thì thuê xe riêng giúp chủ động giờ chạy và chỗ để. Cách tính là so tổng chi phí với phần hao hụt bạn chấp nhận được, và hỏi người bán xem họ quen làm cách nào với loài đó.
Kiện bị giao nhầm cho người khác thì xử lý thế nào?
Báo ngay cho nhà xe với phiếu gửi, ảnh kiện lúc giao lên xe và thông tin người nhận đúng. Giao nhầm là lỗi trong khâu của nhà xe nên họ thường phải tìm lại hoặc giải quyết. Đồng thời báo người bán để họ biết, vì có thể phải gửi bù lứa khác cho kịp mùa thả.